شب چله

در ایران Ùˆ سرزمین‌های هم‌فرهنگ مجاور، از شب آغاز زمستان با نام «Ø´Ø¨ چله» یا «Ø´Ø¨ یلدا» نام Ù…ÛŒ‌برند Ú©Ù‡ همزمان با شب انقلاب زمستانی است.دیر زمانی است Ú©Ù‡ مردمان ایرانی Ùˆ بسیاری از جوامع دیگر، در آغاز فصل زمستان مراسمی را برپا Ù…ÛŒ‌دارند Ú©Ù‡ در میان اقوام گوناگون، نام‌ها Ùˆ انگیزه‌های متفاوتی دارد. در ایران Ùˆ سرزمین‌های هم‌فرهنگ مجاور، از شب آغاز زمستان با نام «Ø´Ø¨ چله» یا «Ø´Ø¨ یلدا» نام Ù…ÛŒ‌برند Ú©Ù‡ همزمان با شب انقلاب زمستانی است.به دلیل دقت گاهشماری ایرانی Ùˆ انطباق کامل آن با تقویم طبیعی، همواره Ùˆ در همه سال‌ها، انقلاب زمستانی برابر با شامگاه سی‌ام آذرماه Ùˆ بامداد یکم دی‌ماه است. هر چند امروزه برخی به اشتباه بر این گمانند Ú©Ù‡ مراسم شب چله برای رفع نحوست بلندترین شب سال برگزار Ù…ÛŒ‌شود؛ اما Ù…ÛŒ‌دانیم Ú©Ù‡ در باورهای کهن ایرانی هیچ روز Ùˆ شبی، نحس Ùˆ بد یوم شناخته نمی‌شده است. جشن شب چله، همچون بسیاری از آیین‌های ایرانی، ریشه در رویدادی کیهانی دارد.خورشید در حرکت سالانه خود، در آخر پاییز به پایین‌ترین نقطه افق جنوب شرقی Ù…ÛŒ‌رسد Ú©Ù‡ موجب کوتاه شدن طول روز Ùˆ افزایش زمان تاریکی شب Ù…ÛŒ‌شود.اما از آغاز زمستان یا انقلاب زمستانی، خورشید دگرباره بسوی شمال شرقی باز Ù…ÛŒ‌گردد Ú©Ù‡ نتیجه آن افزایش روشنایی روز Ùˆ کاهش شب است. به عبارت دیگر، در شش‌ماهه آغاز تابستان تا آغاز زمستان، در هر شبانروز خورشید اندکی پایین‌تر از محل پیشین خود در افق طلوع Ù…ÛŒ‌کند تا در نهایت در آغاز زمستان به پایین‌ترین حد جنوبی خود با فاصله Ûµ/Û²Û³ درجه از شرق یا نقطه اعتدالین برسد. از این روز به بعد، مسیر جابجایی‌های طلوع خورشید معکوس شده Ùˆ مجدداً بسوی بالا Ùˆ نقطه انقلاب تابستانی باز Ù…ÛŒ‌‌گردد. آغاز بازگردیدن خورشید بسوی شمال‌شرقی Ùˆ افزایش طول روز، در اندیشه Ùˆ باورهای مردم باستان به عنوان زمان زایش یا تولد دیگرباره خورشید دانسته Ù…ÛŒ‌شد Ùˆ آنرا گرامی Ùˆ فرخنده Ù…ÛŒ‌داشتند.در گذشته، آیین‌هایی در این هنگام برگزار Ù…ÛŒ‌شده است Ú©Ù‡ یکی از آنها جشنی شبانه Ùˆ بیداری تا بامداد Ùˆ تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی Ú©Ù‡ از لازمه‌های آن، حضور کهنسالان Ùˆ بزرگان خانواده، به نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز بوده است، Ùˆ همچنین خوراکی‌های فراوان برای بیداری درازمدت Ú©Ù‡ همچون انار Ùˆ هندوانه Ùˆ سنجد، به رنگ سرخ خورشید باشند.بسیاری از ادیان نیز به شب چله مفهومی دینی دادند. در آیین میترا (Ùˆ بعدها با نام کیش مهر)ØŒ نخستین روز زمستان به نام «Ø®ÙˆØ±Ù‡ روز» (خورشید روز)ØŒ روز تولد مهر Ùˆ نخستین روز سال نو بشمار Ù…ÛŒ‌آمده است Ùˆ امروزه کارکرد خود را در تقویم میلادی Ú©Ù‡ ادامه گاهشماری میترایی است Ùˆ حدود چهارصد سال پس از مبدأ میلادی به وجود آمده؛ ادامه Ù…ÛŒ‌دهد.فرقه‌های گوناگون عیسوی، با تفاوت‌هایی، زادروز مسیح را در یکی از روزهای نزدیک به انقلاب زمستانی Ù…ÛŒ‌دانند Ùˆ همچنین جشن سال نو Ùˆ کریسمس را همچون تقویم کهن سیستانی در همین هنگام برگزار Ù…ÛŒ‌کنند. به روایت بیرونی، مبدأ سالشماری تقویم کهن سیستانی از آغاز زمستان بوده Ùˆ جالب اینکه نام نخستین ماه سال آنان نیز «Ú©Ø±ÛŒØ³Øª» بوده است. منسوب داشتن میلاد به میلاد مسیح، به قرون متأخرتر باز Ù…ÛŒ‌گردد Ùˆ پیش از آن، آنگونه Ú©Ù‡ ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نقل کرده است، منظور از میلاد، میلاد مهر یا خورشید است. نامگذاری نخستین ماه زمستان Ùˆ سال نو با نام «Ø¯ÛŒ» به معنای دادار/خداوند از همان باورهای میترایی سرچشمه Ù…ÛŒ‌گیرد.نخستین روز زمستان در نزد خرمدینانی Ú©Ù‡ پیرو مزدک، قهرمان بزرگ ملی ایران بوده‌اند (Ú©Ù‡ هنوز هم حامیان سرمایه‌داری لجام گسیخته اندیشه‌های عدالت‌جویانه او را سد راه منافع طبقاتی خود Ù…ÛŒ‌دانند) سخت گرامی Ùˆ بزرگ دانسته Ù…ÛŒ‌شد Ùˆ از آن با نام «Ø®Ø±Ù… روز» یاد Ù…ÛŒ‌کرده Ùˆ آیین‌هایی ویژه داشته‌اند. این مراسم Ùˆ نیز سالشماری آغاز زمستانی هنوز در میان برخی اقوام دیده Ù…ÛŒ‌شود Ú©Ù‡ نمونه آن تقویم محلی پامیر Ùˆ بدخشان (در شمال افغانستان Ùˆ جنوب تاجیکستان) است. همچنین در تقویم کهن ارمنیان نیز از نخستین ماه سال نو با نام «Ù†Ø§ÙˆØ§Ø³Ø§Ø±Ø¯» یاد شده است Ú©Ù‡ با واژه اوستایی «Ù†ÙˆØ³Ø±Ø°Ù‡» به معنای «Ø³Ø§Ù„ نو» در پیوند است.هر چند برگزاری مراسم شب چله Ùˆ میلاد خورشید در سنت دینی زرتشتیان پذیرفته نشده است؛ اما خوشبختانه اخیراً آنان نیز Ù…ÛŒ‌کوشند تا این مراسم را همچون دیگر ایرانیان برگزار کنند. متأسفانه در گاهشماری نوظهوری Ú©Ù‡ برخی زرتشتیان از آن استفاده Ù…ÛŒ‌کتتد Ùˆ دارای سابقه تاریخی در ایران نیست، زمان شب چله با Û²Û´ آذرماه مصادف Ù…ÛŒ‌شود Ú©Ù‡ نه با تقویم طبیعی انطباق دارد Ùˆ نه با گاهشماری دقیق ایرانی Ùˆ نه با گفتار ابوریحان بیرونی Ú©Ù‡ از شب چله با نام «Ø¹ÛŒØ¯ نود روز» یاد Ù…ÛŒ‌کند. از آنرو Ú©Ù‡ فاصله شب چله با نوروز، نود روز است.امروزه Ù…ÛŒ‌توان تولد خورشید را آنگونه Ú©Ù‡ پیشینیان ما به نظاره Ù…ÛŒ‌نشسته‌اند، تماشا کرد: در دوران باستان بناهایی برای سنجش رسیدن خورشید به مواضع سالانه Ùˆ استخراج تقویم ساخته Ù…ÛŒ‌شده Ú©Ù‡ یکی از مهمترین آنها چارتاقی نیاسر کاشان است Ú©Ù‡ فعلاً تنها بنای سالم باقی‌مانده در این زمینه در ایران است. پژوهش‌های نگارنده Ú©Ù‡ در سال Û±Û³Û¸Û° منتشر شد (نظام گاهشماری در چارتاقی‌های ایران)ØŒ نشان Ù…ÛŒ‌دهد Ú©Ù‡ این بنا بگونه‌ای طراحی Ùˆ ساخته شده است Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ‌توان زمان رسیدن خورشید به برخی از مواضع سالانه Ùˆ نیز نقطه انقلاب زمستانی Ùˆ آغاز سال نو میترایی را با دقت تماشا Ùˆ تشخیص داد.چارتاقی نیاسر بنایی است Ú©Ù‡ تولد خورشید بگونه‌ای ملموس Ùˆ قابل تماشا در آن دیده Ù…ÛŒ‌شود. این ویژگی را چارتاقی «Ø¨Ø§Ø²Ù‡ هور» در راه نیشابور به تربت حیدریه Ùˆ در نزدیکی روستای رباط سفید، نیز دارا است Ú©Ù‡ البته فعلاً دیواری نوساخته Ùˆ الحاقی مانع از دیدار پرتوهای خورشید Ù…ÛŒ‌شود.