حمام مهدی قلی بیک مشهد

اگر بخواهیم آلبوم اماکن تاریخی کشورمان را ورق بزنیم بیشک براحتی نمیتوانیم با یک نگاه Ú©Ù„ÛŒ از همه ایم آثار Ùˆ دیدنی های تاریخی آنها رد شویم Ùˆ به واقع دلیل محکمی بر قدمت Ùˆ اصالت این کشور Ù…ÛŒ باشد اما امروز برای ورود به دیدنی های تاریخی سوژه مورد نظر خود را Ú©Ù‡ کمتر از آن خبر دارند Ùˆ قشر کمتری Ù…ÛŒ شناسند Ùˆ تقریبا تا همین چند سال پیش هم بعضی ها از همسفران تورهای مشهد ما با آن خاطره ای به ثبت رسانده اند حمام زیبا Ùˆ شگفت انگیور تاریخی مهدی قلی بیک مربوط به دوراه صفویه Ù…ÛŒ باشد .حمامی Ú©Ù‡ ما در جاهای مختلف از قبیل کاشان Ùˆ کرمان Ùˆ شیراز نظیر آنها را دیده ایم اما حمام تاریخی مهدی قلی در مشهد Ùˆ با شرایط بکر بودنش Ú©Ù‡ تا چند سال پیش هم مورد استفاده قرار گرفته بود از شناخت کمتری برخوردار Ù…ÛŒ باشد Ùˆ ما برای پوشش Ùˆ بهتر دیده شدن این حمام Ùˆ معرفی به شما همسفران Ùˆ علاقه مندان تور مشهد مقاله امروز را به این حمام اختصاص داده ایم .  

حمام مهدی قلی بیک مربوط به دوره صفویه است Ùˆ در مشهد، ابتدای بازار بزرگ، جنب مسجد شاه واقع شده Ùˆ این اثر در تاریخ Ûµ اردیبهشت Û±Û³ÛµÛ¶ با شمارهٔ ثبت Û±Û³Û·Û´ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.در شهر مشهد Ùˆ در راسته بازار بزرگ Ùˆ نزدیک به مسجد هفتاد Ùˆ دو تن امروزی فضای حمام قدیمی مهدی قلی بیک بنای یکی از امرای تیموری معروف به مسجد قرار دارد Ú©Ù‡ به سال Û±Û°Û²Û· قمری ساخته شده است. این حمام مجموعه‌ای از فضاهای متعدد بوده Ùˆ بزرگترین Ùˆ زیباترین بخش آن بخش بینه حمام با هشت ستون Ùˆ تزئینات نقاشی است.این بنا وقف آستان قدس رضوی گردید Ú©Ù‡ پس از مرمت Ùˆ بازسازی در سال ۱۳۸۵ش به موزه مردم شناسی تغییر کاربری داد. در این موزه اشیایی از قبیل لوازم مورد نیاز در حمام‌های قدیمی، انواع سماورهای ذغالی، قندیل، ظروف مختلف، آبخوری، بخش نمایشگاه عکس قدیم Ùˆ مردم شناسی به نمایش درآمده است. فیلمی درباره حمام در ساله Û±Û³Û¸Û¹ به کارگردانی علی حسن‌زاده ساخته شده است.

 ÛŒÚ©ÛŒ از قدیمی‌ ترین Ùˆ بزرگ‌ ترین حمام‌های ایرانی‌ است Ùˆ البته Ú©Ù… تر کسی آن را Ù…ÛŒ شناسد حمام مهدی قلی بیک، موزه مردم شناسی مشهد Ú©Ù‡ دیوارها Ùˆ نقاشی های جالب توجهش انگشت به دهانتان Ù…ÛŒ کند Ùˆ تصورش را هم نمی کنیید قرار است چنین نقوشی را بر سقف یک بنا، آن هم یک حمام قدیمی ببینید.این حمام یکی از حمام های معروف مشهد در زمان شاه عباس صفوی است Ú©Ù‡ معماری خارق العاده آن حکایت از شکوه Ùˆ عظمت معماری اصیل ایرانی دارد.حمام مهدی قلی بیک درست در کنار حرم امام رضا، مسجد شاه Ùˆ بازار فرش فروش های مشهد قرار دارد Ùˆ بنابراین برای بازدید از این موزه تنها کافیست بعد یا قبل از زیارت از حرم امام رضا، ساعتی را اختصاص دهید. امروزه این حمام به موزه مردم شناسی مشهد بدل شده Ùˆ به هنگام بازدید از حمام، با مجموعه ای از اشیاء، وسایل، پوشاک Ùˆ عکس های قدیمی نیز رو به رو خواهید شد. این حمام زیبا بنا به خواسته فردی به نام مهدی قلی بیک در سال Û±Û³Û°Û° خورشیدی ساخته Ùˆ وقف مردم شد Ùˆ امروزه نیز با نام مهدی قلی بیک شناخته Ù…ÛŒ شود. حمام مهدی قلی بیک سالیان دراز، یعنی تا همین بیست Ùˆ چند سال پیش مورد استفاده عموم مردم بود تا آن Ú©Ù‡ به صورت متروکه درآمد. این حمام بی نظیر چند سالی مورد بی توجهی قرار گرفت تا آن Ú©Ù‡ سازمان میراث فرهنگی Ùˆ آستان قدس در اقدامی مشترک در سال Û±Û³Û·Û¸ به مرمت Ùˆ بازسازی حمام توجه نشان دادند. در نهایت در سال Û±Û³Û¸Ûµ Ùˆ هم زمان با زادروز ولادت امام هشتم شیعیان، درهای حمام مهدی قلی بیک با عنوان موزه تخصصی مردم شناسی رو به مردمان گشایش یافت.

مهدی قلی بیک و وقف حمام

مهدی قلی بیک جانی قربانی یکی از امیران ترک خراسان Ùˆ همچنین از سران لشکری Ùˆ سیاسی شاه عباس صفوی بوده Ú©Ù‡ البته منصب میرآخور -رئیس اصطبل شاهی- را نیز به عهده داشته است. بنا به منصب های مهدی قلی بیک Ùˆ وقف های به جا مانده از او Ù…ÛŒ توان فهمید Ú©Ù‡ وضعیت مالی بسیار مناسبی داشته است. Ù…ÛŒ دانیم مهدی قلی بیک در طایفه جغتایی چشم به جهان گشود اما زمان دقیق تولد Ùˆ مرگش مشخص نیست. از کارها Ùˆ دلاوری ها او Ù…ÛŒ توان به منصب فرمانده تقنگچی های خراسان اشاره کرد Ú©Ù‡ در جنگ میان ایران Ùˆ عثمانی بر عهده مهدی قلی بیک قرار داشت. مهدی قلی بیک همچنین در ساخت Ùˆ ساز بنا Ùˆ چندین کار خیر دست داشت Ú©Ù‡ بارزترین آن ساخت حمام باشکوه مهدی قلی بیک Ùˆ یا حمام شاه بود. گفته Ù…ÛŒ شود این امیر خراسانی در اوایل شعبان Û±Û°Û²Û· در قزوین از دنیا رفت Ú©Ù‡ پس از فوتش، جسدش را به مشهد منتقل کرده Ùˆ در حرم مطهر امام رضا علیه السلام دفن کردند.در وقف نامه ای به جا مانده از آن زمان، جزئیات وقف مهدی قلی بیک خان درباره این حمام گفته شده است. در این وقف نامه به غیر از حمام، از وقف دو روستا به نام های «Ú¯Ø§Ø²Ø±Ú¯Ø§Ù‡» Ùˆ «Ù¾Ø³‌پشته» Ú©Ù‡ در نواحی تبادکان Ùˆ درزاب مشهد قرار دارند Ùˆ یک باغ در کرج سخن گفته شده است.قسمت جالب وقف حمام مهدی قلی بیک، توجه به امکانات حمام Ùˆ ریزبینی های پس از آن است. به طور مثال مهدی قلی بیک نه تنها دستور ساخت حمامی مجهز Ùˆ زیبا به همراه یک قنات داد، بلکه بعد از آن را فراموش نکرد Ùˆ برای آب مازاد احتیاج حمام نیز برنامه ریزی کرد. بر طبق وقف نامه، برای چگونگی استفاده از آب قنات شرایطی تعیین شده است، به گونه ای Ú©Ù‡ آب اضافه قنات صرف مسجد گوهرشاد شده Ùˆ اگر باز آبی اضافه آمد برای آبیاری مزارع اطراف شهر مورد استفاده قرار گیرد. همچنین مهدی قلی بیک تعداد زیادی دکان در اطراف حمام ساخته بود Ú©Ù‡ درآمد تمامی آن ها را وقف کارهای خداپسندانه Ùˆ خیر مربوط به حرم کرده بود.

معماری و طراحی حمام مهدی قلی بیک

به طور کلی در ساخت حمام مهدی قلی بیک از مواد و مصالحی چون ساروج، آهک، فلز، سنگ، شیشه و کاشی استفاده شده اما اسکلت اصلی بنا از جنس آجر می باشد. این حمام در مجموع از ۷ بخش تشکیل شده که هر کدام کارآیی متفاوتی دارند.هنگامی که وارد حمام مهدی قلی بیک می شوید، دالان کوچکی پیش روی شماست که در سمت راست باجه فروش بلیت حمام قرار دارد. پس از خرید بلیت تا انتهای دالان که بروید، به وسیله یک پله به هشتی کوچکی وارد می شوید. در این قسمت نقشه کل حمام را با توضیحات بر روی دیوار خواهید دید و درست رو به روی شما در ویترینی شیشه ای مجموعه ای از لوازم حمامی قدیمی چون صابون ها، لیف، سنگ پا، لنگ و ... به چشم می خورد. از این قسمت به سمت راست و به داخل سربینه هدایت می شوید. در داخل سربینه هشت ستون سنگی به چشم می خورد که به صورت هشت و نیم هشت بوده و سقف گنبدی و مدور حمام را نگه می دارند. به سقف حمام که نگاه کنید، نقاشی و نگاره های زیبایی خواهید دید که هر کدام در زمانی اضافه شده اند و هر بخش روایت گر داستان های مختلفی می باشند. در قسمت های هشت و نیم هشت، بخشی از داستان رستم و سهراب به نمایش گذاشته که گهگاهی با توضیحات کوچک همراه هستند و در بخش گنبدی و میانی سقف نیز داستانی از زندگی روزمره مردم به چشم می خورد. برای تأمین نور و روشنایی حمام مهدی قلی بیک از نورگیرهایی به نام گلجام در سقف استفاده شده است. تعداد و ابعاد متفاوت گلجام ها باعث ایجاد نورپردازی منحصربه فردی در بخش سربینه شده است، به طوری که در تمام طول روز از طلوع تا غروب حمام مهدی قلی بیک، روشنی دارد. منتها بسته به زمان و زاویه تابش نور خورشید در هر ساعت، بخشی از حمام روشن و بخش دیگری تاریک بوده که این تغییر مداوم نور از ویژگی های جالب توجه حمام مهدی قلی بیک می باشد.البته از آن جا که امروزه درون حمام برق کشی شده و نورهایی داخل بنا تعبیه شده است، شاید دیگر نتوان این بازی نور و سایه را به تماشا نشست.