کویر ورزنه در اصفهان

میخواهیم یک شهر تاریخی Ùˆ کویری را به شما عزیزانی Ú©Ù‡ علاقه مند به کویر است معرفی کنید. ورزنه، شهری تاریخی است مرکزبخش بن‌رود شهرستان اصفهان استان اصفهان در مرکز ایران است. در نزدیکی تالاب بین‌المللی گاوخونی واقع شده‌است؛ Ùˆ تنها شهر ایرانی است Ú©Ù‡ زنان آن به‌طور سنتی چادر سفید بر سر Ù…ÛŒ‌کنند. خاستگاه نامگذاری
دربارهٔ ریشه نام ورزنه مطالب فراوانی گفته شده‌است Ú©Ù‡ در این دو مورد به واقعیت نزدیک‌تر است. افراد محلی قبول دارند Ú©Ù‡ ورزنه به معنای کشت دانه Ùˆ کاربر روی زمین است Ú©Ù‡ این مطلب با این خصوصیات Ùˆ موقعیت شهر ورزنه، انطباق دارد. کلمات هم خانواده بسیاری، Ú©Ù‡ از ریشه کلمه رزیدن Ù…ÛŒ‌آید. ورز: کشت Ùˆ کار، ورزنده: کشاورز، برزگر ورزکار: کشاورز، ورزداد: گاوی Ú©Ù‡ با آن زمین را شخم Ù…ÛŒ‌زنند دوم اینکه: دو کتاب ادبیات داستانی ایران نوشته محمد قائمی در صفحه Û¸Û¹ این‌گونه آمده‌است: حضرت زرتشت یاران خود را به سه گروه تقسیم کرده‌است. ختیو یا خودمانی Ú©Ù‡ بی‌اندازه به او نزدیک بودند. (ورزنه) یا ورزندگان Ú©Ù‡ کشاورزان Ùˆ دامپروران بودند Ùˆ آریا منش Ú©Ù‡ از دوستان او به‌شمار Ù…ÛŒ‌آمدند.
تاریخچه
ورزنه از دیرباز از نقاط پرجمعیت Ùˆ مشهور روی‌دشت اصفهان بوده Ùˆ هر جا نامی از روی‌دشت آمده، از ورزنه هم نام برده یا آن را توصیف کرده‌اند. در بخشی از گزارش‌های معروف پترس گیلانتز دربارهٔ ورزنه چنین آمده‌است:ورزنه در Û³Û° کیلومتری اخند واقع گردیده‌است. این قصبه بزرگ محلی است Ú©Ù‡ قبل از قرن چهاردهم میلادی مرداب گاوخونی در آنجا متوقف Ù…ÛŒ‌شده‌است. در این مجموعه Ú©Ù‡ زیر یک آفتاب نرم‌نشدنی خرد شده‌است، خانه‌های مسدود آن طور Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ‌توانند از خود حرارت را خارج از اختیار بیرون حفظ Ù…ÛŒ‌کنند. در اینجا بادگیرهای متعددی وجود دارد Ú©Ù‡ ابعاد بعضی از آن‌ها به اندازه اتاقی است Ú©Ù‡ باید تهویه شود. پلی Ú©Ù‡ قبلاً شرح دادیم، با ده دهانه روی رودخانه زاینده‌رود زده شده‌است. بازده آب این قسمت غالباً بیش از مقداری است Ú©Ù‡ در Û·Û° کیلومتر بالاتر وجود دارد Ùˆ این موضوع را Ù…ÛŒ‌توان این‌طور توجیه کرد Ú©Ù‡ آب‌های زیرزمینی حاصل از نفوذ حوضه‌های عظیم Ú©Ù‡ در دامنه‌ها هستند، به طرف دره سرازیر Ù…ÛŒ‌شوند.ماکسیم سیرو فرانسوی (Û±Û¹Û¶Û³–Û±Û¹ÛµÛ¹) نیز در بررسی راه‌های باستانی ناحیه اصفهان بخشی از مطالب خود را به معرفی راه‌های قدیمی ورزنه اختصاص داده Ùˆ دربارهٔ آن چنین Ù…ÛŒ‌نویسد:از ورزنه دو راه قدیمی عبور Ù…ÛŒ‌کند، یک راه Ù…ÛŒ‌گویند خیلی خشک است Ùˆ از یق‌میش گشته پای کوه شراز دور Ù…ÛŒ‌زند Ùˆ به روستاهای Ú¯Ù„‌شور Ùˆ انارستان Ù…ÛŒ‌رسد Ùˆ از خلیل‌آباد بالا Ù…ÛŒ‌رود. این خط سیر صحرایی فقط یک چاه دارد Ùˆ به عقدا Ù…ÛŒ‌رسد. این راه به قدری خشک است Ú©Ù‡ هیچ وقت کاروان‌های بزرگ نظامی یا تجاری از آن عبور نکرده‌اند. از ورزنه یک خط سیر به Ú©Ù„ متفاوت دیگری به یزد Ù…ÛŒ‌رسد. این راه از راه قبلی ناسپاس‌تر است Ùˆ جز در مواقع تاخت Ùˆ تازهای فوری Ùˆ ضروری نظامی از آن استفاده نشده، به خصوص در آخر قرن هشتم هجری به وسیله حکام آل مظفر Ùˆ در قرن هجدهم (میلادی) Ú©Ù‡ به وسیله افغان‌ها از آن استفاده شده‌است Ùˆ ین راه Ú©Ù‡ هنوز مورد استفاده شکارچیان گورخر است، در شمال شرقی، مرداب گاوخونی را دور Ù…ÛŒ‌زند Ùˆ با خط سیری Ú©Ù‡ تقریباً از آب محروم است، به روستای هودوشان Ù…ÛŒ‌رسد. بعد در کوهستان‌های جنوبی Û²Ûµ کیلومتری یزد به دهکده زردشتی تفت منتهی Ù…ÛŒ‌شود».ورزنه یک بار نیز به خاطر قرار گرفتن بین راه اصفهان-یزد مورد حمله افغان‌ها قرار گرفته‌است. در کتاب سقوط اصفهان در این باره آمده‌است:محمدخان پسر میرویس افغانی در Û±Û¸ فوریه (اول مارس) Û±Û·Û²Û² به ورزنه Ú©Ù‡ شانزده فرسخ با اصفهان دارد، رسید».
مسجد جامع تاریخی ورزنه
بر اساس مدارک موجود بنای اولیه مسجد جامع ورزنه بر روی بقایای یک آتشگاه قدیمی بوده‌است Ú©Ù‡ از تاریخ دقیق آن اطلاعی در دست نیست، اما ساختمان مسجد جامع به صورت کنونی را بر اساس نوشته‌های سردر مسجد به زمان تیموریان منسوب Ù…ÛŒ‌دانند. محراب مسجد از کاشیکاری زیبایی ساخته شده Ùˆ در مجاورت آن منبری بنا شده‌است. دور تا دور هلال محراب با خط ثلث بر زمینه لاجوردی آیات Û³Û· تا Û´Û± سوره آل عمران نوشته شده Ùˆ در پایان آن تاریخ Û¸Û´Û· قمری. ذکر شده‌است. این مسجد همچنین دارای دو ایوان است Ú©Ù‡ یکی در سمت شمال Ùˆ جنب مناره Ùˆ دیگری در سمت جنوب Ùˆ در نزدیک گنبد مسجد واقع شده‌است. هلال داخل ایوان جنوبی شامل کتیبه زوجی کوفی ثلث بوده، کتیبه کوفی با آن خط طلایی Ùˆ کتیبه ثلث آن با خط سفید بر زمینه لاجوردی آراسته شده‌است. بین دو ایوان شمالی Ùˆ جنوبی حیاط مربع‌Ø´Ú©Ù„ قرار دارد Ú©Ù‡ حوضی در میان آن وجود دارد. همچنین در قسمت مغرب Ùˆ مشرق مسجد به صورت طولی دو شبستان قرار دارد Ùˆ مناره جلوی مسجد با ارتفاعی در حدود Û²Û° متر دارای یک راه پله آجری مارپیچ برای دسترسی به قسمت بالای آن Ù…ÛŒ‌باشد. در کتیبه‌های تاریخی سردر مسجد جامع بر زمینه لاجوردی نام شاهرخ بهادرخان Ùˆ محمود ب مظفر ورزنه‌ایملقب به عماد Ùˆ نام خطاط آن سید محمد نقاش آمده‌است. آثار آتشکده زرتشتی نیز در همین محل مربوط به دوره قبل از اسلام یافت شده‌است. کاشی کاریهای موجود در سردرب، مناره، شبستان Ùˆ سردر گنبدخانه این بنای تاریخی به عصر تیموری بازمی‌گردد.این مسجد از نظر انجام مراسم مذهبی همچنان یکی از پر رونق‌ترین مساجد منطقه محسوب Ù…ÛŒ‌شود
مسجد جامع ۶۰۰ ساله ورزنه در آستانه فروریختن
به نقل خبرگزاری مهر -اصفهان: مسجد جامع شهر ورزنه از نزدیکترین مناطق حاشیه تالاب گاوخونی با سابقه‌ای حدود Û¶Û°Û° سال در حال تخریب Ùˆ تهدید جدی است این مسجد جامع Ùˆ شهر ورزنه در مسیر حاشیه جاده ابریشم قرار گرفته Ùˆ بسیاری از کتب تاریخی Ùˆ سفرنامه سیاحان به آن اشاره کرده‌اند. کتیبه‌ها Ùˆ آجرهای سردرب این مسجد درحال فروریختن است. بی‌توجهی به این بنای تاریخی بدنبال اجرای طرحهای جانبی در Û±Û³Û¶Û¶ شمسی سبب شد تا خسارات زیادی در آن پدید آید.مسجد جامع جار نیز در Û²Û° کیلومتری اصفهان به‌طور تقریباً کامل تخریب شد.
پل تاریخی ورزنه
پل تاریخی ورزنه یادآوردی است از یافته‌های فنی Ùˆ معماری قدیم در عمران منطقه Ùˆ ایجاد ارتباط بین حال Ùˆ گذشته. بروز حوادث طبیعی Ùˆ فرسایش، Ø·ÛŒ قرون متمادی خساراتی را به این پل موجب شده Ùˆ آن را به مخروبه کرده‌است. ساختمان استوار Ùˆ جثه پای این پل با پایه‌های توپر از لحاظ ایستادگی در برابر شدت عوامل طبیعی از ارتعاش بی‌وقفه ناشی از ضربات مستمر Ùˆ پیاپی امواج پر تلاطم آب رودخانه زاینده رود در فصول پرآبی Ùˆ طغیان گرفته تا نزولات هر چند Ú©Ù… Ùˆ گرما Ùˆ سرما Ø·ÛŒ قرون Ùˆ اعصار توانسته‌است تاکنون باقی بماند.این پل با آجر ساخته شده Ùˆ دارای Û±Û° چشمه Ú©Ù‡ هفت چشمه یا طاق آن به طول Û¶Û· متر Ùˆ عرض پل Û¶Ù«Ûµ متر Ùˆ ارتفاع از سطح آب Û¶ متر Ùˆ عرض چشمه‌ها Û´ متر است؛ Ùˆ بسیار قدیمی Ùˆ بنای آن مربوط به دوره دیلمیان Ùˆ سلجوقیان ا ست ولی مردم آن را به سیف اله اردکانی نسبت Ù…ÛŒ‌دهند اما گویا Û³ چشمه دیگر را به طول Û±Û¹ متر مردم سخت کوش ورزنه در یکصد Ùˆ چهل سال قبل ساخته Ùˆ به آن افزوده‌اند Ùˆ در حال حاضر جزو آثار قدیمی است Ú©Ù‡ تردد روی آن نمی‌شود. نقل شده‌است شخصی بنام سیف‌الله اردکانی آن را بنا نموده‌است.در حال حاضر به خاطر قدمت Ùˆ اهمیت این پل رفت‌وآمد وسایل نقلیه روی آن صورت نمی‌گیرد Ùˆ عابران پیاده حق عبور از این پل را دارند Ùˆ وسایل نقلیه از روی پل فلزی Ú©Ù‡ در Û²ÛµÛ° متر غرب همین پل ساخته شده عبور Ù…ÛŒ‌کنند از لحاظ استحکام نیز باید گفت Ú©Ù‡ با بذل توجهی Ú©Ù‡ مردم Ùˆ مسئولین به این اثر تاریخی داشته‌اند Ùˆ دارند هنوز محکم Ùˆ پا بر جا باقی مانده‌است. هم اکنون مسؤلان جهت ارتباط جاده حسن‌آباد به گردنه ملااحمد پل فلزی دیگری را در ÛµÛ°Û° متر شرق پل قدیم ورزنه احداث کرده‌اند Ùˆ مسافرین زیادی از مقصد شیراز به مبدأ مشهد از این مسیر تردد Ù…ÛŒ‌کنند.

چادر سنتی سفید بانوان
ورزنه را سفیدترین شهر ایران نامیده‌اند، چرا Ú©Ù‡ هر رهگذری Ú©Ù‡ گذرش بر این شهر Ù…ÛŒ‌افتد، اولین چیزی Ú©Ù‡ جلب توجه Ù…ÛŒ‌کند، زنان Ùˆ دختران چادر سفیدی هستند Ú©Ù‡ به جای پوشیدن چادر سیاه متداول، چادری به رنگ کاملاً سفید به سر Ù…ÛŒ‌کنند. این رسمی است Ú©Ù‡ از زمان‌های گذشته Ùˆ شاید به قدمت پیدایش شهر. همگی زنان ورزنه بدان پای‌بند هستند. در مورد علت آن نظرات گوناگونی شایع است، برخی معتقدند پوشیدن چادر سفید به خاطر مقابله با گرمای شدید تابستانی در این نقطه کویری است.نظر دکتر سیروس شفق، نویسندهٔ کتاب جغرافیای اصفهان در این باره این است: «Ø²Ù†Ø§Ù† ورزنه بدون استثنا چادر سفید به سر Ù…ÛŒ‌کنند Ú©Ù‡ معرف گرمای شدید تابستانی است. عقیدهٔ بعضی بر این است Ú©Ù‡ چون از زمان‌های گذشته ورزنه محل کشاورزی Ùˆ کشت محصولاتی همچون پنبه بوده‌است، امکان تهیه چادر سفید از نخ آن به راحتی میسر بوده‌است». در اظهار نظر دیگری پیرامون علت پوشش سفید زنان ورزنه چنین آمده‌است: «Ø§Ø² آن جا Ú©Ù‡ ورزنه در گذشته دیار روحانیون زردشتیان بوده‌است، این رسم بنا به اظهار نظر برخی نویسندگان از رسوم آنان Ù…ÛŒ‌باشد، چرا Ú©Ù‡ روحانیون زردشتی لباسی از پنبه Ù…ÛŒ‌پوشیدند Ùˆ نوار مقدسی در تشریفات مذهبی به گردن Ù…ÛŒ‌آویختند Ú©Ù‡ از جنس پنبه بوده‌است».

آداب و رسوم

ورزنه به عنوان شهر کبوتران سفید از (زنان چادر سفید) شناخته شده Ùˆ این در نگاه نخست Ùˆ در هنگام ورود به شهر توجه هر بیننده‌ای را جلب Ù…ÛŒ‌کند بنا به گفته نفیسی: رنگ سفید در نظر ایرانیان قدیم ارزش دینی داشته، Ùˆ روحانیون زرتشت لباس پنبه‌ای Ù…ÛŒ‌پوشیده Ùˆ نوار با ارزش مقدسی از جنس پنبه را در میهمانی‌ها بر گردن Ù…ÛŒ‌آویختند.این فرهنگ از آن زمان باقی مانده‌است. البته نظر دیگری هم وجود دارد Ùˆ آن: به دلیل کشت پنبه Ùˆ وجود کارگاه‌های پارچه Ùˆ کرباس بافی Ùˆ کاربافی در آن شهر در زمان گذشته‌است.