مدرسه چهار باغ در اصفهان

 Ø¢Ø®Ø±ÛŒÙ† بنای تاریخی Ùˆ با عظمت Ùˆ شکوه دوران صفوی مدرسه چهار باغ است Ú©Ù‡ مدرسه سلطانی Ùˆ مدرسه مادرشاه نیز نامیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ برای تدریس Ùˆ تعلیم به طلاب علوم دینی در دوره شاه سلطان حسین، آخرین پادشاه صفوی، از سال Û±Û±Û±Û¶ تا Û±Û±Û²Û¶ هجری قمری ساخته شده‌است. مدرسه چهار باغ Ú©Ù‡ به قول بسیاری از محققین هم مدرسه Ùˆ هم مسجد بوده‌است، با Û¸ÛµÛ°Û° متر مربع مساحت در ضلع شرقی خیابان چهارباغ قرار دارد. این مدرسه بسیار زیبا Ùˆ از معماری خیلی شیک Ùˆ آنتیکی بنا شده است از سنگهای فیروزه ای شکیل جویبار زیبا Ú©Ù‡ در اطراف آن وجود دارد.این بنای زیبا در اصفهان ساخته شده است.دلیل آنکه مدرسه مادر شاه نیز گفته Ù…ÛŒ‌شود این است Ú©Ù‡ مادر شاه سلطان حسین چند کاروانسرا Ùˆ بازار Ùˆ سایر نهادهای اقتصادی را وقف آن کرده‌است. این مدرسه در قسمت‌های برجای مانده از وقف نامه آنجا، به نام «Ù…درسه سلطانی» Ùˆ یک بار نیز «Ù…درسه سلطان حسینیه» خوانده شده Ùˆ اگرچه نه در وقف نامه مذکور Ùˆ نه در کتیبه‌های متعدد ساختمان مدرسه، نامی از مادر سلطان حسین به میان نیامده است، اما آنجا را مدرسه مادرْشاه نیز خوانده‌اند، زیرا مادرشاه دو بنای مجاور مدرسه، یعنی سرای فتحیه Ùˆ بازار شاهی (یا بازارچه بلند)ØŒ را وقف مدرسه چهارباغ Ùˆ طلاب آنجا کرد. این مدرسه، بدین جهت Ú©Ù‡ در خیابان چهارباغ واقع شده‌است مدرسه چهارباغ نامیده Ù…ÛŒ‌شود. 

پیشینه

 Ø¨Ù‡ گزارش خاتون آبادیبنای مدرسه در Û±Û±Û±Û¶ شروع شد Ùˆ در Û±Û±Û±Û¸ تقریباً به پایان رسید، اما تاریخ کتیبه‌های مدرسه متفاوت است؛ از Û±Û±Û°Û´ Ú©Ù‡ تاریخ کتیبه عمودی داخل گنبد است تا Û±Û±Û²Û² Ú©Ù‡ بر کتیبه خارجی گنبد نوشته شده‌است. وقف نامه‌های متعدد مدرسه نیز اغلب در Û±Û±Û²Û³ Ùˆ Û±Û±Û²Û´ تنظیم شده‌اند. در مجموع، بنای اصلی مدرسه در Û±Û±Û±Û¹ انجام یافته Ùˆ در سالهای بعد بر تزیینات آن افزوده شده‌است.سلطان حسین در ذیحجه Û±Û±Û±Û¸ محمدباقر خاتون آبادی را به مدرّسی مدرسه برگزید، اما افتتاح رسمی مدرسه Ùˆ آغاز تدریس در آن چند سال به تعویق افتاد. مدرسه سلطانی روز جمعه Û±Û° رجب ۱۱۲۲، با حضور شاه Ùˆ جمعی از علما Ùˆ امرا Ùˆ مشاهیر، به Ø´Ú©Ù„ رسمی افتتاح شد خاتون آبادیشرح مفصّلی از این مراسم باشکوه ارائه کرده Ùˆ اجتماع مجلس افتتاح را در دولت صفویه بی‌سابقه دانسته است. حجره‌های مدرسه در این مجلس، به تصدیق مدرّس مدرسه، میان طلاب تقسیم شد. سلطان حسین همچنین از خاتون آبادی خواست تا به عنوان مدرّس مدرسه، نخستین درس را آغاز کند، اما ÙˆÛŒ برای احترام Ùˆ رعایت مقام علمی آقاجمال الدین خوانساری از او خواست Ú©Ù‡ اولین درس را بگوید Ùˆ سپس خود برخی کتاب‌های فقه Ùˆ اصول را تدریس کرد.

 ÙˆÙ‚ف‌نامه

 Ù‡Ø¯Ù از تأسیس این مدرسه، چنان Ú©Ù‡ از وقف نامه آن برمی‌آید، تعلیم علوم دینی بود، اما متولی بر تعظیم برخی شعائر، همچون برگزاری مجالس مذهبی در وفیات Ùˆ اعیاد Ùˆ افطار Ùˆ احیا در رمضان، تأکید فراوان داشته Ùˆ صدها تومان از درآمد موقوفات را به این امور اختصاص داده است. حجره‌ای نیز به نام سلطان حسین در این مدرسه ساخته شده بود Ú©Ù‡ شاه‌گاه در آن جلوس Ùˆ تدریس Ù…ÛŒ‌کرد یا هنگام سرکشی به مدرسه در آن فرود Ù…ÛŒ‌آمد انتساب این حجره به شاه حاکی از اهمیت مدرسه سلطانی نزد اوست.وقف نامه مدرسه، جزئیات مهمی از نظام اداره Ùˆ شرایط Ùˆ وظایف عمومی اهل مدرسه در اختیار Ù…ÛŒ‌نهد: بالاترین مقام اداره‌کننده مدرسه متولی شرعی بود. او مدرّس، مستوفی سرکار موقوفات، خادم باشی (یا سرکارِ عمله) Ùˆ کتابدار مدرسه را تعیین Ù…ÛŒ‌کرد. مدرّس دومین مقام مدرسه بود. او علاوه بر نظارت بر گزینش طلاب Ùˆ تقسیم حجره‌ها، «ØªÙØªÛŒØ´ احوال» Ùˆ تصدیق «ØªØ¯ÛŒÙ† Ùˆ حسن خدمت» خدمه مدرسه را نیز برعهده داشت. مدرّس Ù…ÛŒ‌توانست، به تشخیص خود، محصلان بی‌صلاحیت را از مدرسه اخراج کند. طبیب مدرسه نیز به میل او Ùˆ سایر طلاب از میان اطبای دربار برگزیده Ù…ÛŒ‌شد. اغلب قبوض مخارج Ùˆ پرداختها نیز Ù…ÛŒ‌بایست به مهر مدرّس Ù…ÛŒ‌رسید. مدرّس در قبال این وظایف، سالیانه ÛµÛ² تومان Ùˆ هفت هزار دینار حق التدریس، Ùˆ بیست تومان نیز «Ø¹Ù„اوه بر حق التدریس» Ù…ÛŒ‌گرفت مستوفی سرکار موقوفات وظیفه نظارت بر موقوفات Ùˆ تحصیل Ùˆ ضبط درآمدهای آن Ùˆ نظارت بر هزینه کردن این درآمدها در امور مقرر در وقف نامه را برعهده داشت Ùˆ مقرری او سالیانه دوازده تومان بود. Ø§Ø¯Ù… باشی، Ú©Ù‡ سرکارِ عمله مدرسه بود، Ù…ÛŒ‌بایست در اکثر یا تمام اوقات روز در مدرسه حاضر Ù…ÛŒ‌بود Ùˆ به نظم Ùˆ پاکیزگی Ùˆ حسن اجرای وظایف عمله رسیدگی Ù…ÛŒ‌کرد. او هشت خدمتکار دائم Ùˆ خدمه فصلی را سرپرستی Ù…ÛŒ‌کرد Ùˆ حقوقش سالیانه دوازده تومان Ùˆ حقوق هر خدمتکار Û²Ûµ ریال بود. دو چراغی/ چراغچی، سه فراش، سه دربان، دو آب Ú©Ø´ (حیاض)ØŒ یک باغبان Ùˆ یک کفشدار نیز، با حقوق Û²Ûµ ریال در سال، زیر نظر خادم باشی مشغول به کار بودند. کتابدار مدرسه، به دستور متولی انتخاب Ù…ÛŒ‌شد. او Ù…ÛŒ‌بایست در حفظ کتاب‌های وقفی Ù…ÛŒ‌کوشید Ùˆ در اکثر اوقات مطالعه طلاب در خدمت آنان Ù…ÛŒ‌بود. حقوق کتابدار سالیانه هفت تومان بود. تحویلدار مدرسه، یکی دیگر از کارکنان عالی منصب بود Ú©Ù‡ سالیانه هفت تومان مقرری Ùˆ سه تومان علاوه بر حق السعی دریافت Ù…ÛŒ‌کرد Ùˆ وظیفه‌اش ضبط فرشها، مسینه آلات Ùˆ ظروف Ùˆ سایر اشیایی بود Ú©Ù‡ طلاب به امانت Ù…ÛŒ‌بردند. ÙˆÛŒ همچنین تقسیم سوخت میان اهالی مدرسه را برعهده داشت.Û² محصلان مدرسه سلطانی نیز از موقوفات مدرسه وظیفه Ù…ÛŒ‌گرفتند، مشروط بر آنکه "از فرقه محقّه ناجیه شیعه اثناعشریه کثرهم اللّه Ùˆ صحیح الاعتقاد Ùˆ متدین Ùˆ ظاهرالصلاح بوده، به فساد اعتقاد Ùˆ شرارت موصوف نباشند Ùˆ حجره خود را معطل نگذارند Ùˆ به تحصیل علوم دینیه مشغول باشند Ùˆ موافق عادت Ùˆ متعارف در آنجا سکنی نمایند Ùˆ مدرّس مدرسه مبارکه ایشان را در آن مدرسه جا داده، به جهت ایشان تعیین حجره نموده باشد". واقف موقوفات مدرسه در دو جای وقف نامه مبالغی را برای تقسیم میان حجره‌های طلاب معین کرده‌است. از میزان این مبلغ چنین برمی‌آید Ú©Ù‡ مدرسه Û±Û´Û² حجره قابل سکونت داشته‌است.

 Ø¯Ø±Ø³ ها

 Ø¹Ù„وم جایزالتدریس، بنابه وقف نامه، محدود بوده‌است به حدیث اهل بیت، تفسیر، فقه Ùˆ اصول Ùˆ مقدمات آن‌ها همچون صرف Ùˆ نحو عربی Ùˆ منطق Ùˆ سایر علومی Ú©Ù‡ تعلیم Ùˆ تعلم آن‌ها مشروع است، مدرّس مدرسه نیز از «Ù…باحثه کتب حکمتِ صرف Ùˆ تصوف» برحذر داشته شده Ùˆ ضمناً تأکید گردیده است Ú©Ù‡ حداقل یک درس از «Ú©ØªØ¨ مشهوره احادیث شریفه اهل بیت» همواره در برنامه درسی مدرسه باشدمتولی، مقررات مندرج در وقف نامه را شرایط دائم تحصیل Ùˆ سکونت در مدرسه دانسته Ùˆ فقط به متولیان آینده اجازه داده است تا با حفظ این شرایط دائم، برای افزایش «Ù†Ø¸Ù… امور مدرسه Ùˆ اشتغال طلاب به تحصیل» در نوبت تولیت خود شرایطی موقت وضع کننددر هر صورت، در دوره‌های بعد گزارشهایی از تدریس حساب Ùˆ هندسه Ùˆ نجوم Ùˆ هیئت Ùˆ حتی حکمت در این مدرسه وجود دارد.