گنبد قابوس در گلستان

میل یا منار در لغت به معنای محل نور Ùˆ جای آتش است. این برج‌ها Ú©Ù‡ علاوه بر کنار مسیرها در شهرها هم به منظور نشان دادن مکان اصلی بافت شهری ساخته Ù…ÛŒ‌شده‌اند، معمولا بنایی مستقل با تزیینات بسیار ساده بودند.کارکرد این برج‌ها به این Ø´Ú©Ù„ بوده است Ú©Ù‡ در قسمت تاج آن‌ها آتش روشن Ù…ÛŒ‌کردند تا در شب‌های تاریک یا روزهای مه گرفته، راه Ùˆ مقصد تشخیص داده شود. البته کارکردهای دیگری نیز برای این برج‌ها نقل شده است. برای پیام‌رسانی به مناطق دورتر با استفاده از پرتوهای نور از آتش موجود در این برج‌ها استفاده Ù…ÛŒ‌کردند.در حکومت ساسانی، این برج‌ها نوعی آتشگاه محسوب Ù…ÛŒ‌شده‌اند Ùˆ مسئولیت نگهداری آتش در آن‌ها بر عهده‌ÛŒ موبدان بوده است. این برج‌ها با توجه به ارتفاع Ùˆ Ø´Ú©Ù„ هندسی ساختن‌شان، کاربردهای نجومی نیز داشته‌اند. ساخت این برج‌های راهنما Ú©Ù‡ در قدیم به آن‌ها چراغ‌دان Ùˆ چراغ‌پایه نیز Ù…ÛŒ‌گفتند، از دوران پیش از اسلام مرسوم بوده، اما در سده‌های چهارم تا ششم هجری قمری ساخت این بناها بسیار رونق داشته است.در ایران نزدیک به سی میل باقی مانده است Ú©Ù‡ بیشتر آن‌ها متعلق به همین دوران است. قدیمی‌ترین میل راهنما، میل اژدها است Ú©Ù‡ در غرب نورآباد ممسنی واقع شده Ùˆ متعلق به دوره‌ÛŒ اشکانیان است. این میل، برجی هفت متری دارد Ú©Ù‡ بر فراز آن آتش‌دانی سنگی قرار داده شده است.ساختمان میل، از پنج بخش اصلی تشکیل شده است؛ پایه یا سکو، ساقه، سرپوش، راس Ùˆ پلکان. بدنه‌ÛŒ اصلی برج Ú©Ù‡ معمولا مربعی‌Ø´Ú©Ù„ یا مدور است Ùˆ به آن ساقه Ù…ÛŒ‌گویند، روی پلانی مربع‌Ø´Ú©Ù„ یا چندپهلو قرار Ù…ÛŒ‌گیرد Ú©Ù‡ پایه یا سکو نام دارد. این پایه‌ها با توجه به ارتفاع زیاد برج‌ها Ùˆ مساحت Ú©Ù… قاعده‌ÛŒ آن‌ها، نقش بسیار مهمی در مقاومت میل‌ها داشته‌اند Ùˆ به همین جهت در ساخت آن‌ها بسیار دقت Ù…ÛŒ‌شده است. اصلی‌ترین بخش هر میل Ú©Ù‡ در واقع محل روشن کردن آتش Ùˆ نگهداری آن بوده Ùˆ بسته به Ø´Ú©Ù„ ساقه‌ÛŒ میل، مربع، دایره یا هشت‌گوش ساخته Ù…ÛŒ‌شده است، رأس نام دارد. رأس‌ها معمولا دارای یک یا چند روزنه بوده‌اند Ú©Ù‡ نور آتش از آن‌ها خارج Ù…ÛŒ‌شده است. سقف رأس Ú©Ù‡ در واقع سایبانی بوده Ú©Ù‡ به منظور محافظت از آتش ساخته Ù…ÛŒ‌شده Ùˆ اشکال مختلفی نیز داشته است، سرپوش نام دارد. برای ترددِ کسانی Ú©Ù‡ عهده‌دار نگهداری آتش بوده‌اند، هر میل دارای پلکانی بوده است Ú©Ù‡ به‌وسیله‌ÛŒ یک درب به بیرون راه دارد. این درب‌ها به دلایل امنیتی فاصله‌ÛŒ نسبتا زیادی تا سطح زمین داشته‌اند تا ورود به میل‌ها کار آسانی نباشد. میل‌ها اکثرا یک پلکان داشته‌اند Ú©Ù‡ برای بالارفتن Ùˆ پایین آمدن از آن استفاده Ù…ÛŒ‌شده است، اما برخی از میل‌ها مانند منارگار اصفهان، دو پلکان مارپیچ Ùˆ کاملا مجزا داشته‌اند. یکی از این میل‌ها Ú©Ù‡ قطعا شاخص‌ترین آن‌ها نیز است، میل گنبد کاووس است Ú©Ù‡ در شهر گنبدکاووس استان گلستان قرار دارد.میل گنبد Ú©Ù‡ بلندترین برج تمام آجری جهان است جزو ابنیه‌ÛŒ تاریخی مربوط به سده‌ÛŒ چهارم هجری است. این برج در زمان پادشاهی شمس‌المعالی، قابوس ابن وشمگیر از پادشاهان آل زیار ساخته شده است. بر اساس کتیبه‌ÛŒ آجری موجود در بنا Ú©Ù‡ به خط کوفی نگاشته شده Ùˆ گرداگرد برج نصب شده است، این برج در سال Û³Û¹Û· هجری قمری (Û³Û·Ûµ هجری شمسی) Ùˆ بنا به دستور قابوس ابن وشمگیر بنا شده است. اگر Ú†Ù‡ معماری ایران دارای سبک‌های مختلفی همچون معماری اروپایی نمی‌باشد Ùˆ تنها دارای یک سبک Ùˆ آن هم معماری ایران بوده، ولی بر طبق دسته‌بندی سبکی معماری ایران از دیدگاه مرحوم پیرنیا این بنا یكی از اولین ساختمان‌هایی است كه مرز بین شیوه‌ÛŒ معماری خراسانی Ùˆ رازی محسوب Ù…ÛŒ‌شود Ùˆ در واقع، مربوط به اوایل دوره‌ÛŒ شیوه‌ÛŒ معماری رازی است. ساختمان این بنا تماما از آجر Ùˆ ملات ساروج ساخته شده است. یكی از بارزترین ویژگی‌های شیوه‌ÛŒ معماری رازی، استفاده از آجر با بهترین كیفیت ممكن است.محل فعلی قرار گرفتن این برج، یعنی شهر گنبدکاووس در زمان ساخت برج، حومه‌ÛŒ شهر جرجان (گرگان) کهن، پایتخت حکومت آل زیار بوده است. پایه‌ÛŒ میل گنبد، بنایی است با ارتفاع Û±Ûµ متر Ú©Ù‡ با همان مصالح به کار رفته در برج ساخته شده Ùˆ داخل آن به Ø´Ú©Ù„ سرداب طراحی شده است. البته امروزه جز قسمتی از پاکار طاق این سرداب، تمامی قسمت‌های کف آن به دلیل کاوش‌های فراوان جویندگان گنج‌های باستانی، تخریب شده است. این پایه در میان یک تپه‌ÛŒ خاکی قرار دارد Ùˆ فقط دو متر از ارتفاع آن خارج از سطح این تپه است Ùˆ ارتفاع میل گنبد با احتساب ارتفاع پایه‌اش در حدود Û·Û° متر است Ú©Ù‡ Û±Û¸ متر از این ارتفاع متعلق به سرپوش میل است Ú©Ù‡ به Ø´Ú©Ù„ گنبدی مخروطی ساخته شده است.این گنبد مخروطی Ú©Ù‡ شیب تندی دارد، دو پوسته است؛ گنبد درونی مانند گنبدهای خاکی به Ø´Ú©Ù„ نیم تخم‌مرغی Ùˆ با آجر معمولی Ùˆ پوسته‌ÛŒ بیرونی با آجرهای ویژه‌ÛŒ کفشکی (پخته شده‌ÛŒ قرمزرنگ دنباله‌دار) ساخته شده است. روزنه‌ÛŒ رأس این میل در قسمت شرقی آن است Ùˆ میل گنبد همین یک روزنه را دارد. ساقه‌ÛŒ این میل مدور است Ùˆ از ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن، پشت‌بندهای مثلثی‌Ø´Ú©Ù„ آن است. این پشت‌بندهای ده‌گانه Ú©Ù‡ به فواصل مساوی از یکدیگر قرار دارند از پای‌بست بنا شروع شده Ùˆ به قسمت زیرین گنبد ختم Ù…ÛŒ‌شوند.در ضلع جنوبی این میل، درب ورودی آن قرار دارد. سردر این درب، طاق نیم‌گردی است Ú©Ù‡ مقرنس‌کاری شده است. محققان معماری این طاق را از نخستین نمونه‌های مقرنس‌کاری Ù…ÛŒ‌دانند.دو کتیبه به خط کوفی، کمربندوار، بدنه‌ÛŒ بنا را تزیین کرده است Ú©Ù‡ یک سوی آن در Û¸ متری پای آن Ùˆ دیگری بالا در زیر گنبد مخروطی قرار دارد. این کتیبه‌ها ساده Ùˆ آجری، برجسته Ùˆ خوانا هستند Ùˆ دورتادور آن‌ها، قاب مستطیل‌Ø´Ú©Ù„ÛŒ از آجر قرار دارد.

متن کامل کتیبه‌ها

بسم الله الرحمن الرحیم

هذ القصر العالی

الامیر شمس المعالی

الامیر ابن الامیر

قابوس بن وشمگیر

امر ببنائه فی حیاته

سنة سبع و تسعین

و ثلثمائة قمریة

و سنة خمس و سبعین

و ثلثمائة شمسیة

ترجمه

به نام خداوند بخشنده مهربان

این است کاخ باشکوه

امیر شمس معالی

امیر پسر امیر

کاووس فرزند وُشمگیر

فرمان داد به ساخت آن در دوران زندگی‌اش

سال سیصد و نود

و هفت هجری قمری

و سال سیصد و هفتاد

و پنج خورشیدی

میل گنبد

در مورد کاربری حقیقی این برج، بین مورخان Ùˆ محققان اختلاف نظرهایی وجود دارد. برخی از صاحب‌نظران این عرصه این برج را بنای آرامگاهی Ù…ÛŒ‌دانند Ùˆ معتقد هستند Ú©Ù‡ سرداب درون تپه محل دفن قابوس بوده‌ است Ú©Ù‡ بنا به دستور ÙˆÛŒ Ùˆ به همین منظور ساخته شده است. این دسته از مورخان به مصنوعی بودن تپه استناد Ù…ÛŒ‌کنند چون در اکتشافات درون تپه، تا عمق مورد حفاری، زیرسازی آجری وجود داشته است. تایید یا رد این نظریه، راهکار باستان‌شناسی ندارد چون در کاوش‌های این بنا بقایای هیچ جسدی پیدا نشده است. برخی از مورخان به شخصیت ادبی Ùˆ علمی قابوس Ùˆ مراوداتش با عالمان زمان خود به ویژه منجمان استناد Ù…ÛŒ‌کنند. قابوس به کیاکوشکار گیلانی Ú©Ù‡ از منجمان برجسته‌ÛŒ آن زمان بوده است دستور ساخت رصدخانه‌ای را در پایتخت داده است. در منابع تاریخی به ساخت این رصدخانه اشاره شده است اما در مورد مکان ساخت آن گزارشی وجود ندارد. طبق نظر این دسته از مورخان، برج گنبد، همان رصدخانه است.نکته‌ÛŒ حائز اهمیت درباره‌ÛŒ کاربری این برج آن است Ú©Ù‡ میل بودن آن با پذیرش هیچ یک از دو فرضیه‌ÛŒ موجود منافاتی ندارد. گرچه از حیث ساختار، برج گنبد با بسیاری از میل‌ها نیز متفاوت است Ùˆ هنوز علت ساخت آن به درستی مشخص نیست. فارغ از بحث‌های تاریخی پیرامون برج گنبد، آن چیزی Ú©Ù‡ موجب امتیاز این بنای تاریخی شده است سازه‌ÛŒ بی‌نقص آن است Ú©Ù‡ این برج را در زمره‌ÛŒ بهترین آثار مهندسی تاریخ بشر قرار داده است. این امتیاز در یک نظرسنجی بین‌المللی Ú©Ù‡ بین معماران مشهور جهان برگزار شده به برج گنبد داده شده است. برجی Ú©Ù‡ فقط از آجر ساخته شده Ùˆ هیچ گونه استوارکننده‌ای ندارد Ùˆ در طول عمر بیش از هزار ساله‌اش حتی با تحمل دو زمین‌لرزه‌ÛŒ شدیدتر از Û¶ ریشتر، همچنان استوار Ùˆ پابرجا است.این برج در Ø·ÛŒ عمر خود سه بار تعمیر Ùˆ مرمت شده است. آخرین بار نیز در سال Û±Û³Û´Û¹ تعمیر اساسی آن انجام شد تا این شاهكار معماری حفظ شود Ùˆ مصون بماند. در هنگام ساخت این بنا، به دلیل نبودن امكانات Ùˆ تكنولوژی پیشرفته به جای چوب‌بست از كوبه Ùˆ متراكم كردن خاک به دورِ نما به Ø´Ú©Ù„ مارپیچ Ùˆ پله‌ای، تا انتهای آن استفاده شده است كه بعد از اتمام بنا خاک‌ها را به صورت تپه در اطراف بنا پخش کرده‌اند.برج قابوس Ø·ÛŒ هزار سال عمر خود، همواره در معرض حوادث Ùˆ خطرات گوناگون قرار داشته است. عوامل طبیعی مانند باد، باران، آفتاب Ùˆ... نتوانسته صدمه‌ÛŒ چندانی به ظاهر بنا وارد کند، تنها تابش آفتاب سوزان، رنگ سرخ آجرهای بنا را به رنگ برنزی تبدیل کرده Ùˆ باران موجب فرسایش در برخی نقاط آن شده است.اکنون پس از چند مرحله تعمیر Ùˆ مرمت انجام گرفته روی برج قابوس، این بنای بی‌نظیر، با شکوه Ùˆ ابهت خود چشم بینندگان را خیره کرده است. محوطه‌ÛŒ اطراف بنای برج قابوس نیز به عنوان باغ ملی (پارک قابوس)ØŒ در شمال شهر (خیابان امام خمینی شمالی) جای گرفته است. اخیرا عملیات زیباسازی Ùˆ چمن‌کاری تپه‌ÛŒ مصنوعی، درخت‌کاری Ùˆ سنگ‌فرش محوطه Ùˆ اقدامات دیگر به منظور هر Ú†Ù‡ بهتر Ùˆ زیباتر کردن این مکان دیدنی، انجام شده است.میل گنبد Ú©Ù‡ در تاریخ Û±Ûµ دی ماه سال Û±Û³Û±Û° Ùˆ به شماره‌ÛŒ Û¸Û¶ در میان آثار ملی ایران به ثبت رسیده بود، پس از سال‌ها در همایش سی‌Ùˆ‌ششم یونسکو، در زمره‌ÛŒ میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شد.