آرامگاه عطار نیشابوری

یکی از بزرگان نیشابور که در توابع شهر مشهد بوده شیخ عطار نیشابوری بوده که امروزه ازین عارف بزرگ تنها مقبره و آرامگاهی در نزدیکی خیام به جای مانده است . مکانی دیدنی که به جهت قدمت زیاد خود به یک اثر تاریخی نبدیل شده است .این شاعر گرانقدر متاسفانه در دوره ای زندگی میکرده که با اتفاقات بسیار زیادی دست و پنجه نرم کرد و بالاخره در اثر یک حمله غافلگیرکننده در نزدیکی دروازه شهر به قتل رسید و چشم بر دیار موقت بست .استاد بزرگی که امروزه استفاده از سبک و سلیقه آن الگوی محکمی برای شاعران و عارفان این مرزو وبوم گشته است .همانطور که به مختصر اشاره کردیم به دلیل هجوم به شهر اطلاعاتی زیادی درباره این بزرگوار در دسترس نیست و بیشتر مطالب به صورت نقل قو ل و روایت از ایشان درج شده است . از شما همسفران محترم تور مشهد برای آشنایی بیشتر با این عارف نامی خواهشمندیم تا پایان این مقاله با ایرونا همراه باشید .

عطار مردی پر کار Ùˆ فعال بوده Ú†Ù‡ در آن زمان Ú©Ù‡ به شغل عطاری Ùˆ طبابت اشتغال داشته Ùˆ Ú†Ù‡ در دوران پیری خود Ú©Ù‡ به گوشه گیری از خلق زمانه پرداخت.فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری مشهور به شیخ عطّار نیشابوری یکی از عارفان Ùˆ شاعران ایرانی بلندنام ادبیات فارسی در پایان سدهٔ ششم Ùˆ آغاز سدهٔ هفتم است. او در سال ÛµÛ´Û° هجری برابر با Û±Û±Û´Û¶ میلادی در نیشابور زاده شد Ùˆ در Û¶Û±Û¸ هجری به هنگام حملهٔ مغول به قتل رسید.محمدرضا شفیعی کدکنی در مقدمه‌ای Ú©Ù‡ بر منطق‌الطیر نوشته‌است اشاره Ù…ÛŒ‌کند Ú©Ù‡ شخصیت عطار در «Ø§Ø¨Ø± ابهام» است Ùˆ اطلاعات ما حتی دربارهٔ سنایی، Ú©Ù‡ یک قرن قبل عطار Ù…ÛŒ‌زیسته، بسیار بیشتر از اطلاعاتی است Ú©Ù‡ از عطار در دست داریم. تنها Ù…ÛŒ‌دانیم Ú©Ù‡ او در نیمهٔ دوم قرن شش Ùˆ ربع اول قرن هفتم Ù…ÛŒ‌زیسته‌است، زادگاه او نیشابور Ùˆ نام او، آنگونه Ú©Ù‡ عطار گاهی در اشعارش به هم‌نامی خود با پیامبر اسلام اشاره Ù…ÛŒ‌کند، محمد بوده‌است.

عوفی در لب‌الالباب خود از او با عنوان «Ø§Ù„أجل فریدالدین افتخار الافاضل ابوحامدِ ابوبکر العطار النیشابوری سالک جادهٔ حقیقت Ùˆ ساکن سجادهٔ طریقت» یاد Ù…ÛŒ‌کند. نام او «Ù…حمّد»ØŒ لقبش «ÙØ±ÛŒØ¯Ø§Ù„دّین» Ùˆ کنیه‌اش «Ø§Ø¨ÙˆØ­Ø§Ù…د» بود Ùˆ در شعرهایش بیشتر عطّار Ùˆ گاهی نیز فرید تخلص کرده‌است. بنا به روایت قدیمی‌ترین کاتب دیوان اشعارش نام پدر عطّار محمود Ùˆ بنا به روایت دیگری از تذکره نویسان قدیم ابراهیم بن اسحاق بود؛ نام یوسف نیز برای پدر عطار ذکر شده‌است.در کدکن زیارتگاهی است به نام «Ù¾ÛŒØ±Ù زِرًوَند» Ú©Ù‡ مورد احترام اهالی است Ùˆ اهالی بر این باورند Ú©Ù‡ این مزارِ «Ø´ÛŒØ® ابراهیم» پدر عطار است.

با این Ú©Ù‡ در نیشابوری بودن او هیچ Ø´Ú©ÛŒ نیست اما انتساب او به کدکن Ú©Ù‡ از قرای قدیم نیشابور بوده در هاله‌ای از ابهام است Ùˆ این انتساب احتمالاً از جانب حیدریان زاوه بوده‌است Ú©Ù‡ به دنبال پشتوانه‌ای برای مکتب خود Ù…ÛŒ‌گشته‌اند Ùˆ Ù…ÛŒ‌خواسته‌اند عطار را از پیروان قطب‌الدین حیدر نشان دهند.کودکی عطار با طغیان غزها همراه شد؛ زمان فاجعهٔ غز، عطار Û¶ یا Û· سال بیشتر نداشت. این فاجعه چنان عظیم Ùˆ موحش بود Ú©Ù‡ نمی‌توانست در ذهن کودک خردسال تأثیر دردانگیز خود را نگذارد. سلطان به دست غزها اسیر شده بود Ùˆ شهر در معرض خرابی Ùˆ ویرانی قرار گرفته بود. عطارِ خردسال شکنجه‌ها، تجاوزها، خرابی‌ها، مرگ Ùˆ درد Ùˆ وحشت را اطراف خود Ù…ÛŒ‌دید؛ Ùˆ همین عامل بعدها موجب مرگ‌اندیشی Ùˆ درداندیشی بسیار در عطار شد. چند سال بعد، پس از فروکش فتنهٔ غز، عطار در مکتب مشغول آموختن شد. در ایام مکتب، حکایاتی از زندگی بزرگانی چون عباس طوسی، مظفر عبادی، رکن‌الدین اکاف Ùˆ محمد بن یحیی، او را به خود جذب Ù…ÛŒ‌کرد. این حکایات علاوه بر اینکه مشوق عطار در طریقت بودند بعدها در تذکره‌الولیا گرد آمدند.

زندگی عطار

او داروسازی Ùˆ داروشناسی را از پدرش آموخت Ùˆ در عرفان مرید شیخ یا سلسلهٔ خاصی از مشایخ تصوف نبودو به کار عطّاری Ùˆ درمان بیماران Ù…ÛŒ‌پرداخت. ÙˆÛŒ علاقه‌ای به مدرسه Ùˆ خانقاه نشان نمی‌داد Ùˆ دوست داشت راه عرفان را از داروخانه پیدا کند علاوه بر این شغل عطاری خود عامل بی‌نیازی Ùˆ بی‌رغبتی عطار به مدح‌گویی برای پادشاهان شد. زندگی او به تنظیم اشعار بسیار گذشت از جمله چهار منظومه از ÙˆÛŒ علاوه بر دیوان اشعار Ùˆ مجموعه رباعیاتش، مختارنامه. آوازهٔ شعر او در روزگار حیاتش از نیشابور Ùˆ خراسان گذشته Ùˆ به نواحی غربی ایران رسیده بوده‌است. اسنادی نیز در دست است Ú©Ù‡ نشان Ù…ÛŒ‌دهد حلقهٔ درس‌های عرفانی عطار در نیشابور بسیار گرم Ùˆ پرشور بوده‌است Ùˆ بسیاری از بزرگان عصر در آن‌ها حاضر Ù…ÛŒ‌شده‌اند. در دوران معاصر، شیعیان با استناد به برخی شعرهایش بر این باورند Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ دوست‌دار اهل بیت بوده‌است.

درحالی Ú©Ù‡ بسیاری از پژوهشگران بر این عقیده‌اند Ú©Ù‡ عطار مرید شخص خاصی نبوده‌است برخی نیز بر خلاف این معتقدند؛ برای مثال در کتاب مجمع الفصاء تألیف رضاقلی خان هدایت آمده‌است: «Ø´ÛŒØ® الاصفیا شیخ فریدالدّین محمّد Ùˆ ابوطالب کنیت آن جناب بود Ùˆ جناب شیخ مجدالدّین بغدادی Ú©Ù‡ از خلفای شیخ نجم الدّین کبری است ÙˆÛŒ را تربیت فرمود. جناب شیخ از اکابر این طبقه است Ùˆ در عُلو حالِ ÙˆÛŒ کس را مجال سخن نیست. هفت شهر عشق عطّار Ú©Ù‡ در عرفان معروف است از ÙˆÛŒ چنین نقل شده‌است: نخستین «Ø¬Ø³ØªØ¬Ùˆ Ùˆ طلب» است، باید در راه مقصود کوشید-دوم مقام «Ø¹Ø´Ù‚» است Ú©Ù‡ بی‌درنگ باید به راه وصال گام نهاد. سوم «Ù…عرفت» است Ú©Ù‡ هر کس به قدر شایستگی خود راهی برمی‌گزیند. چهارم «Ø§Ø³ØªØºÙ†Ø§» است Ú©Ù‡ مرد عارف باید از جهان Ùˆ جهانیان بی‌نیاز باشد. پنجم مقام «ØªÙˆØ­ÛŒØ¯» است Ú©Ù‡ همه چیز در وحدت خدا مشاهده Ù…ÛŒ‌شود. ششم مقام «Ø­ÛŒØ±Øª» است Ú©Ù‡ انسان در Ù…ÛŒ‌یابد Ú©Ù‡ دانسته‌های او بسیار اندک Ùˆ محدود است. هفتم مقام «ÙÙ†Ø§» است Ú©Ù‡ تمام شهوات Ùˆ خودپرستی‌های آدمی از او زایل Ù…ÛŒ‌شود Ùˆ Ù…ÛŒ‌رود تا به حق واصل شود Ùˆ در واقع از این فنا به بقا Ù…ÛŒ‌رسد.

دربارهٔ به پشت پا زدن عطّار به اموال دنیوی Ùˆ راه زهد، گوشه‌گیری Ùˆ تقوا را پیش گرفتن ÙˆÛŒ داستان‌های زیادی گفته شده‌است. مشهورترین این داستان‌ها، داستانی است Ú©Ù‡ جامی نقل Ù…ÛŒ‌کند: عطار در محل کسب خود مشغول به کار بود Ú©Ù‡ درویشی از آنجا گذر کرد. درویش درخواست خود را با عطار در میان گذاشت، اما عطار همچنان به کار خود Ù…ÛŒ‌پرداخت Ùˆ درویش را نادیده گرفت. دل درویش از این رویداد چرکین شد Ùˆ به عطار گفت: تو Ú©Ù‡ تا این حد به زندگی دنیوی وابسته‌ای، چگونه Ù…ÛŒ‌خواهی روزی جان بدهی؟ عطار به درویش گفت: مگر تو چگونه جان خواهی داد؟ درویش در همان حال کاسه چوبین خود را زیر سر نهاد Ùˆ جان به جان آفرین تسلیم کرد. این رویداد اثری ژرف بر او نهاد Ú©Ù‡ عطار دگرگون شد، کار خود را رها کرد Ùˆ راه حق را پیش گرفت؛ Ú©Ù‡ البته این روایت، به هیچ وجه پذیرفتنی نیست زیرا Ú©Ù‡ زهد عطار از همان ابتدای کودکی نمایان بوده‌است.مرگ عطار در سال Û¶Û±Û¸ هجری قمری به هنگام حملهٔ مغول بود؛ ÙˆÛŒ در نزدیکی دروازه شهر به دست سربازان مغول کشته شد. علاوه بر این تمام آثار ÙˆÛŒ سوزانده شد Ùˆ آثاری Ú©Ù‡ از ÙˆÛŒ در دست است تنها آثاری است Ú©Ù‡ قبل از حملهٔ مغول، به سایر شهرها برده شده بودند.

در طول تاریخ آثار بسیاری به عطار نسبت داده شده‌اند Ùˆ از آن گذشته پیش Ùˆ پس از ÙˆÛŒ عدهٔ زیادی بوده‌اند Ú©Ù‡ عطار تخلص Ù…ÛŒ‌کرده‌اند؛ به گونه‌ای Ú©Ù‡ عده‌ای آثار او را به تعداد سوره‌های قرآن یعنی Û±Û±Û´ کتاب پنداشته‌اند اما آثار مسلم عطار طبق پژوهش‌های محمدرضا شفیعی کدکنی Ùˆ عبدالحسین زرین‌کوب بدین گونه است:

اسرارنامه شیخ عطار نیشابوری

اسرارنامه یکی از مثنوی‌های مسلم‌السند فریدالدین عطار نیشابوری Ùˆ احتمالاً از جمله نخستین آثار او بوده‌است. این اثر مشتمل است بر Û³Û³Û°Ûµ بیت در Û²Û² مقاله. سه مقاله نخستین آن به ترتیب دربارهٔ توحید Ùˆ نعت رسول اکرم Ùˆ فضائل خلفای راشدین است. از مقاله چهارم به بعد دربارهٔ موضوعات گوناگون تصوف است. مقاله پنجم دربارهٔ اهمیت عشق Ùˆ برتری آن از خرد با ابیات معروف ذیل آغاز Ù…ÛŒ‌شود: دلا یک دم رها Ú©Ù† آب Ùˆ Ú¯Ù„ را صلای عشق در ده اهل دل را ز نور عشق شمع جان برافروز زبور عشق از جانان درآموز.

الهی‌نامه شیخ عطار نیشابوری

این کتاب Ú©Ù‡ عطار خود در اواخر عمرش در مختارنامه (Ùˆ شعر زیر) با نام خسرونامه به آن اشاره Ù…ÛŒ‌کند سرشار از داستان‌های دلکش کوتاه Ùˆ بلند است Ú©Ù‡ همگی در بین یک داستان اصلی فوق‌العاده گنجانده شده‌اند. این کتاب مانند کتب دیگر با ستایش خداوند Ùˆ نعت رسول اکرم (ص) Ùˆ خلفای چهارگانه آغاز Ù…ÛŒ‌شود Ùˆ سپس در هشت بیت روح انسان را مورد خطاب قرار Ù…ÛŒ‌دهد Ùˆ برای او شش فرزند: نفس، شیطان، عقل، فقر، علم Ùˆ توحید ذکر Ù…ÛŒ‌کند.

منطق الطیر شیخ عطار نیشابوری

مقامات الطیور Ú©Ù‡ با نام منطق الطیر خوانده Ù…ÛŒ‌شود شرح سفر مرغان است به درگاه سیمرغ. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین داستان این کتاب است Ùˆ حدود Û´Û°Û¸ بیت دارد Ùˆ سرگذشت Ùˆ عشق Ùˆ دلدادگی پیری زاهد به نام صنعان به دختری ترسا را بیان Ù…ÛŒ‌نماید.

مصیبت‌نامه شیخ عطار نیشابوری

در بیان مصیبت‌ها Ùˆ گرفتاری‌های روحانی سالک Ùˆ مشتمل است بر حکایات جذاب Ùˆ خواندنی. این اثر پس از منطق‌الطیر مهم‌ترین منظومهٔ اوست.

مختارنامه شیخ عطار نیشابوری

مجموعه رباعیات دارای پنجاه باب در موضوعات مختلف

تذکرةالاولیا شیخ عطار نیشابوری

شرح حال و سرگذشت مربوط به نود وهفت تن از اولیاء و مشایخ تصوف.

دیوان اشعار شیخ عطار نیشابوری

مجموعه قصاید Ùˆ غزلیات عطار Ú©Ù‡ بیشتر آن‌ها عرفانی Ùˆ دارای مضمون‌های بلند صوفیانه است. بنا به باور این دو پژوهشگر Ùˆ بسیاری از دیگر پژوهشگران کتاب هایِ بی‌سرنامه، خسرونامه، بلبل‌نامه، پسرنامه، حیدری‌نامه، پندنامه، جوهر الذات، حلاج نامه، سیاه‌نامه، اشترنامه، لسان‌الغیب، مظهرُ الذات، معراج‌نامه، مفتاح الفتوح، نزهت‌نامه، وصلت‌نامه Ùˆ هیلاج‌نامه به غلط به عطار منصوب شده‌اند. خسرونامه خود مربوط به شاعری بوده Ú©Ù‡ مدت‌ها بعد عطار Ù…ÛŒ‌زیسته Ùˆ به شدت تحت تأثیر ابن‌عربی بوده‌است. بنا به باور شفیعی کدکنی بسیاری از این آثار «Ù…حصول روزگار انحطاط عرفان» Ùˆ «ÛŒØ§ÙˆÙ‡‌گویی درویش‌های بیکار» ÛŒ است Ú©Ù‡ طبع نظم داشته‌اند Ùˆ از آنجایی Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ‌خواسته‌اند آثارشان باقی بماند نام عطار را بر آن نهاده‌اند Ùˆ این آثار به اشتباه هم در آثار ایران‌شناسانی چون یان ریپکا Ùˆ هم برخی نویسندگان شرقی Ùˆ ایرانی، آثار Ùˆ افکار عطار پنداشته شده‌اند

روز Û²Ûµ فروردین در تقویم ایران روز ملی عطار است Ú©Ù‡ هرساله در نیشابور، آرامگاه ÙˆÛŒ همراه برنامه‌های عطارشناسی برگزار Ù…ÛŒ‌شود؛ گلباران آرامگاه عطار، ارائه پژوهش‌هایی در مورد این شاعر، نمایشگاه کتاب Ùˆ خوشنویسی Ùˆ شب شعر از جمله برنامه‌هایی است Ú©Ù‡ در این روز برگزار Ù…ÛŒ‌گردد.

عطار، يكي از شاعران بزرگ متصوفه و از مردان نام آور تاريخ ادبيات ايران است. سخن او ساده و گيراست. او براي بيان مقاصد عرفاني خود بهترين راه را كه همان آوردن كلام ساده و بي پيرايه و خالي از هرگونه آرايش است انتخاب كرده است. او اگر چه در ظاهر كلام و سخن خود آن وسعت اطلاع و استحكام سخن استاداني همچون سنايي را ندارد ولي آن گفتار ساده كه از سوختگي دلي هم چون او باعث شده كه خواننده را مجذوب نمايد و همچنين كمك گرفتن او از تمثيلات و بيان داستانها و حكايات مختلف يكي ديگر از جاذبه هاي آثار او مي باشد و او سرمشق عرفاي نامي بعد از خود همچون مولوي و جامي قرار گرفته و آن دو نيز به مدح و ثناي اين مرشد بزرگ پرداخته اند .

آرامگاه عطار نیشابوری به شرح ذیل

آرامگاه عطار نیشابوری بنایی است تاریخی Ú©Ù‡ در دوره تیموری توسط امیر علیشیر نوایی بر روی قبر عطار نیشابوری ساخته شد. در دوره‌های پهلوی دوم مرمت کامل Ùˆ دهه Û·Û° نیز مرمت مختصر شد.آرامگاه ÙˆÛŒ در خیابان عرفان واقع در نیشابور کنونی هر ساله پذیرای علاقمندان به ادب Ùˆ فرهنگ ایرانی است. آرامگاه عطار از بناهای دوره امیر علیشیر نوایی است Ùˆ در سده نهم هجری ساخته شده‌است. بنای کنونی آرامگاه دارای هشت ضلع Ùˆ گنبدی کاشی کاری شده Ùˆ چهار در ورودی است. در نمای بیرونی آن چهار غرفه کاشی کاری شده تعبیه شده‌است Ùˆ در وسط بقعه، قبر عطار Ùˆ یک ستون هشت ترکی به ارتفاع Û³ متر وجود دارد. عطار چنان‌Ú©Ù‡ از نامش پیدا است، در نیشابور دکان عطاری داشت Ùˆ در حمله مغول به نیشابور کشته شد. ÙˆÛŒ یکی از پرکارترین شاعران ایرانی به‌شمار Ù…ÛŒ‌رود Ùˆ بنا به نظر عارفان در زمینه عرفانی از مرتبه‌ای بالا برخوردار بوده‌است.