بازار رضا نگینی در مشهد

بازار رضا در ضلع شرقی خیابان امام رضا (ع) حد فاصل میدان بیت المقدس ÙˆÛ±Û· شهریور شهر مشهد مقدس واقع شده Ùˆ از مهم‌ترین مراکز خرید زائرین Ùˆ گردشگران به شمار Ù…ÛŒ‌آیدهمزمان با تخریب اطراف حرم مطهر Ùˆ بخشی از بازار بزرگ مشهد Ú©Ù‡ در سال Û±Û³ÛµÛ´ انجام گرفت، این بازار برای جایگزین نمودن کسبه با طرح Ùˆ نقشه‌ای مهم از اجزا Ùˆ عناصر معماری اسلامی بنیان گردید.ابتدای این بازار از فلکه بیت‌المقدس آغاز شده Ùˆ به میدان Û±Û· شهریور منتهی Ù…ÛŒ‌شود.بازار رضا در 2 طبقه همکف Ùˆ فوقانی با طول Û¹Û¶Û° متر Ùˆ عرض Û³Û³ متر با Û±Û·Û±Û± واحد تجاری ایجاد شده Ùˆ شامل تاسیسات، انتظامات، آبخوری، اطلاعات، ‌نمازخانه Ùˆ سرویس‌های بهداشتی Ù…ÛŒ‌باشد.در طبقه دوم آن کارگاه‌های Ú©ÙˆÚ†Ú© صنایع دستی، طلاکاری، فیروزه تراشی Ùˆ گلدوزی ایجاد شده است. همچنین 6 سیستم پله برقی در فضای داخلی آن برای سهولت دسترسی به طبقه فوقانی تعبیه شده است.هر بازار با وجود Û· هشتی در 2 طبقه همکف شامل Û±Û°Û° باب مغازه Ùˆ طبقه اول دارای Û±Û²Û° مغازه است.این مرکز خرید دارای انواع سوغاتی‌های مشهد Ùˆ مایحتاج زائرین از قبیل انگشتر فیروزه، انواع عقیق، عطریات، زعفران، نبات، مهر Ùˆ سجاده، تسبیح، پوشاک Ùˆ شیرینی‌جات Ù…ÛŒ‌باشد Ú©Ù‡ به دلیل نزدیکی به مجموعه حرم مطهر رضوی مورد اقبال Ùˆ توجه گردشگران قرار دارد.

در این بین باید به این موضوع توجه کنیم که طبق آمار رسمی منتشر شده ازین مجموعه تقریبا 70% مسافرانی که به شهر مشهد قدس سفر میکنند حتما در مدت اقامت خود یکبار به این بازار سری میزنند .

نزدیک به یک قرن پیش Ùˆ در عصر قاجار، Ù…ÛŒ‌توانستیم مشهد را از پایین‌خیابان (حرم مطهر تا پنجراه) تا بالاخیابان (حرم مطهر تا میدان شهدا) Ùˆ از نوغان (حرم مطهر تا طبرسی) تا عیدگاه (حرم مطهر تا فلکه آب) بیابیم.

بازار قدیم مشهد، دور حرم مطهر قرار داشت Ùˆ از چند مسیر تا محلات اطراف حرم ادامه پیدا Ù…ÛŒ‌کرد. ولیان، استاندار وقت خراسان Ùˆ بنا به قوانین دوره پهلوی، نایب التولیه آستان قدس، پس از تصویب ساخت بازار رضا در مجلس وقت ایران Ùˆ در خیابان شیخ طوسی سابق، اقدام به تخریب بناهای قدیمی کرد. به همین دلیل او باید بازاریانی Ú©Ù‡ مغازه‌هایشان تخریب Ù…ÛŒ‌شده Ùˆ صاحبان منازلی Ú©Ù‡ مجبور به عقب نشینی بودند را با واگذاری واحدی در بازاررضا راضی Ù…ÛŒ‌کرد. البته افرادی نیز از بازاررضا راضی نبودند Ùˆ مغازه خود را رها کردند Ùˆ به مشاغل دیگری روی آوردند. از دیگر قوانین این برهه زمانی Ù…ÛŒ‌توان به عدم ارائه مجوز برای احداث ساختمان‌هایی بلندتر از بازاررضا در مشهد اشاره کرد. اما همچنان Ù…ÛŒ‌توان قسمت‌هایی از بازار قدیم مشهد Ùˆ بافت قدیمی آن را در خیابان خسروی‌نو، بازارفرش مشهد Ùˆ در سوی دیگر خیابان، بازار سرشور یافت. پس از تخریب بازار قدیم، ساخت بازار رضا در سال 54 آغاز Ùˆ در سال 55 به اتمام Ùˆ افتتاح رسید. گرچه امروزه این بازار از بازارهای به نام مشهد شناخته Ù…ÛŒ‌شود، اما به گفته برخی از بازاریان قدیمی مشهد چندین بار صحبت از تخریب بازار فرش، بازار سرشور Ùˆ حتی بازار رضا به میان آمده Ú©Ù‡ سازمان میراث فرهنگی مانع آن شده است.

بازاریان مشهد و تحولات تاریخی ایران

بازاریان مشهد مانند قشر تجار Ùˆ بازاری در سراسر ایران از حدود یک قرن پیش تاثیر به سزایی بر تحولات تاریخی ایران داشته‌اند Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ‌توان برخی از فعالیت‌های این قشر را چنین برشمرد:

پس از قرارداد Û±Û¹Û°Û· Ú©Ù‡ ایران را به دو نیم Ùˆ تحت سلطه روسیه Ùˆ انگلستان تقسیم کرد، مشهد به دلیل حضور در قسمت شمالی ایران از نیروهای روسی پر شد. روس‌ها Ú©Ù‡ درصدد ضربه زدن به نهضت مشروطه ایران بودند به بهانه اخراج مورگان شوستر، رئیس خزانه‌داری Ú©Ù„ در سال ۱۹۱۱، اولتیماتوم‌هایی دادند Ùˆ مردم مشهد به دنبال آگاهی از آن‌ها، Ú©Ù‡ استقلال ایران را مورد تهدید قرار Ù…ÛŒ‌داد، بازارها را بستند Ùˆ روانه Ú©ÙˆÚ†Ù‡ Ùˆ خیابان شدند. در ادامه Ùˆ به دنبال تلگراف مجتهدان نجف به انجمن ایالتی خراسان، کالاهای روسی توسط مردم این شهر تحریم شد.

در سال Û±Û³Û±Û´ Ùˆ در Ù¾ÛŒ دستور رضاشاه مبنی بر تغییر لباس ایرانیان، مردم Ùˆ بازاریان شهر مذهبی مشهد به مخالفت با این دستور پرداختند. به گونه‌ای Ú©Ù‡ فتح الله پاکروان، استاندار وقت خراسان، برای پوشاندن کلاه فرنگی به مردم، به شهربانی دستور توسل به زور Ùˆ بازداشت داد. مردم Ùˆ بازاریان در اعتراض به اقدام شهربانی در مسجد گوهرشاد بست نشستند. شاه نیز پس از آگاهی از بست نشینی، دستور به پراکنده کردن مردم داد Ú©Ù‡ با کشته شدن بیش از دوهزار نفر همراه شد.

به هنگام جنبش صنعت نفت، تعدادی از معتبرترین Ùˆ معروف‌ترین بازاریان سرشناس به جبهه ملی پیوسته Ùˆ با اهدای Ú©Ù…Ú© های مالی Ùˆ حضور سازمان یافته در جنبش صنعت نفت، نقش تاثیرگذاری از خود بر جای گذاشتند. به طوری Ú©Ù‡ به نوشته دکتر همایون کاتوزیان، بخش اعظم هزینه های جنبش نفت را بازاریان تهران، مشهد Ùˆ اصفهان تامین کردند.

از تاریخ Û±Û± تا Û±Ûµ خرداد Û±Û³Û´Û² به مناسبت ایام عزاداری ماه محرم تظاهراتی در مشهد، قم، شیراز، تبریز Ùˆ تهران روی داد Ú©Ù‡ البته جنبه سیاسی داشت. در آن زمان جریان های روشن فکری سبب شدند تا این مبارزات به بطن اجتماع گسترش یابد Ùˆ اقشاری همچون اصناف مشهد در این زمینه محرک مبارزه تلقی شوند. در آن زمان، بازاریان مشهد به زعامت «Ø¹Ø¨Ø¯Ø§Ù„رضا غنیان» با نوشتن طوماری حمایت همه جانبه خود را از امام خمینی(ره) اعلام داشتند.

از دید بسیاری،بازاررضا تنها یک بازار است Ú©Ù‡ از میدان بیت‌المقدس(میدان آب) شروع Ùˆ به درب انتهایی واقع در میدان هفده‌شهریور ختم Ù…ÛŒ‌شود،اما حقیقت امر چیز دیگری است.نقشه مهندسی این بازار به گونه‌ای است Ú©Ù‡ از میدان هفده‌شهریور شروع شده Ùˆ تنها شامل یک بازار نیست،بلکه متشکل از شش بازار مجزا است Ú©Ù‡ بعد از اتمام هر هشتی،از یکدیگر مجزا Ù…ÛŒ‌شوند.بر اساس گفته پیشکسوتان بازار،این تقسیم‌بندی از بنای اولیه ساختمان بازاررضا نشات گرفته است Ú©Ù‡ در آن آب نما، استراحتگاه Ùˆ نشیمن‌گاه جهت رفاه حال بازدید کنندگان در بین بازارها Ùˆ نیز به منظور مدیریت مناسب در مجموعه تعبیه شده بود. (لازم به ذکر است Ú©Ù‡ Ø·ÛŒ Û³Û¸ سال گذشته تغییرات دیگری در ساختمان بازار اعمال شده است.)

قیمت گذاری در بازار رضای مشهد

فعالان حاضر در این بازار به علت کثرت مشتریان با فرهنگ‌ها، سلایق Ùˆ حتی زبان‌های مختلف، دارای توانمندی‌های بسیاری در زمینه علوم مختلفی چون بازاریابی، قیمت‌گذاری Ùˆ فروش به صورت تجربی هستند، امری Ú©Ù‡ خود بر خرید Ùˆ فروش Ùˆ اجاره این املاک نیز سایه گسترده است.

با توجه به این نکته Ú©Ù‡ خیابان امام رضا(خیابان تهران) حجم گسترده‌ای از هتل‌های لوکس را در خود جای داده است.از نظر بازاریان، زائرانی Ú©Ù‡ از خیابان امام رضا Ùˆ میدان بیت‌المقدس وارد بازاررضا Ù…ÛŒ‌شوند جزء قشر مرفه جامعه هستند،از همین روی هرچه واحدهای بازار به میدان بیت‌المقدس نزدیک‌تر باشند، به دلیل حضور هرچه بیشتر اقشار مرفه جامعه، از ارزش بیشتری برخوردار خواهند شد.

بنابراین گران‌ترین بخش بازار، بازارهای نزدیک به میدان بیت‌المقدس Ù…ÛŒ‌باشند. موضوع ظریف Ùˆ تاثیرگذار دیگر این است Ú©Ù‡ با توجه به یک اصل تجربی-روانی، اکثر انسان‌ها به سمت راست تمایل بیشتری دارند، از این روی واحد‌های سمت راست در بازار بیش از واحدهای سمت Ú†Ù¾ مورد توجه بازدیدکنندگان قرار Ù…ÛŒ‌گیرد.با Ú©Ù…ÛŒ گشت Ùˆ گذار در همان حوالی در خواهیم یافت Ú©Ù‡ خلاف مهندسی بازار، درب مشرف به حرم این بازار، درب اصلی Ùˆ ورودی برای عموم Ùˆ بازاریان شناخته Ù…ÛŒ‌شود، همین امر سبب گشته راهروی سمت راست این بازار (از سمت میدان بیت‌المقدس به سمت میدان هفده‌شهریور) از اهمیت Ùˆ ارزش بیشتری نسبت به راهروی سمت Ú†Ù¾ برخوردار باشند Ùˆ بالطبع واحدهای سمت راست هر راهرو از واحدهای سمت Ú†Ù¾ همان راهرو، گران‌تر هستند.

نکته حائز اهمیت بعدی دور برگردان‌ها(محل اتصال دو بازار راست Ùˆ Ú†Ù¾) است، از آنجا Ú©Ù‡ اکثر مشتریان پس از Ø·ÛŒ مسافتی در بازار خسته شده Ùˆ تصمیم به خروج از بازار Ù…ÛŒ‌گیرند، به همین خاطر بیشتر آنان ترجیح Ù…ÛŒ‌دهند Ú©Ù‡ از بازار مجاور به خارج از بازار عزیمت کنند، این محل‌ها نیز در بازار اول Ùˆ دوم حائز اهمیت بوده Ùˆ دارای قیمت بیشتری نسبت به سایر واحد‌ها است.

مسئله جالب توجه دیگری Ú©Ù‡ بر قیمت‌های این بازار تاثیر Ù…ÛŒ‌گذارد، اعتبار یک فروشگاه در صنف خود است. با توجه به اینکه اصناف عمده فعال در بازار به سه دسته نقره Ùˆ جواهرات قیمتی، زعفران Ùˆ خشکبار Ùˆ عطر تقسیم Ù…ÛŒ‌شوند، بعضی از فروشگاه‌ها به علت قدمت خود Ùˆ خوش‌نامی بین زائران، هم در اجاره Ùˆ هم در خرید Ùˆ فروش، قیمت بیشتری دارند. این نکته به Ø´Ú©Ù„ÛŒ دیگر در بازار طبقه دوم نیز مشهود است، به طوری Ú©Ù‡ بازار دوم در طبقه دوم بازار رضا، از قدیم‌الایام در اختیار صنف طلا Ùˆ جواهر بوده است Ùˆ حضور این صنف پررونق، باعث شده Ú©Ù‡ همواره این محل از سایر محل‌های مشابه خود گران‌تر باشد.

هم اکنون قیمت اجاره Ùˆ خرید Ùˆ فروش واحدها در بازار ششم Ùˆ پنجم (دو بازار نزدیک به میدان بیت‌المقدس) به دلیل دسترسی هرچه بیشتر به خریداران ثروتمند Ùˆ مجاورت با حرم مطهر، بسیار بالاست Ùˆ با سایر واحدهای تجاری در مشهد قابل قیاس نیست، به طوری Ú©Ù‡ اجاره دو ساله یک واحد ده متری در این قسمت از بازار، معادل خرید یک واحد Û±Û° متری در یک مجتمع تجاری متوسط در شهر مشهد است. لازم به توضیح است Ú©Ù‡ قرارداد اجاره در این بازار به صورت یک یا دو ساله بسته Ù…ÛŒ‌شود Ùˆ بنا به عرف، مستاجران باید Ú©Ù„ مبلغ اجاره یک یا دو سال آتی را در همان ابتدای عقد قرارداد، به صورت کامل به مالک بپردازند .

به گفته فعالان، یکی دیگر از مسائلی Ú©Ù‡ باعث افزایش بیش از حد اجاره‌ها شده است، حضور افغان‌های مقیم ایران در بازار است. در واقع این پناهندگان Ú©Ù‡ برخی از آنان سالیان متمادی است در مشهد حضور دارند، به دلیل منع قانونی Ú©Ù‡ در خرید ملک برایشان وجود دارد، با تمام سرمایه خود وارد بازار اجاره در این بخش پررونق از شهر مشهد Ù…ÛŒ‌شوند تا سرمایه خود را به کار گیرند Ùˆ این هجوم سرمایه در چند سال اخیر، باعث افزایش بی‌رویه قیمت اجاره‌ها در این بازار شده است.

مالکیت بازار

مالک اصلی بازاررضا آستان‌قدس‌رضوی است، به این معنا Ú©Ù‡ مالک Ú©Ù„ بازار Ùˆ تمامی واحد‌های واقع در آن آستان قدس رضوی است Ùˆ مالکیت سایر اشخاص حقیقی(صاحبان فروشگاه‌ها) Ùˆ اشخاص حقوقی(بانک‌های مستقر در بازار) مانند سایر مناطقی Ú©Ù‡ در مشهد دارای سند آستانه‌ای هستند، Ù…ÛŒ‌باشد. یعنی این اشخاص حقیقی یا حقوقی،تنها صاحب سرقفلی واحد خود بوده Ùˆ بر اساس اجاره‌نامه‌ای Ú©Ù‡ بین آستان قدس Ùˆ صاحبان سرقفلی‌هامنعقد شده است، به صورت Ûµ ساله یا Û±Û° ساله از حق استفاده تجاری از ملک برخوردار شده‌اند.Ø·ÛŒ این اجاره‌نامه، صاحبان سرقفلی باید هرگونه اعمال تغییر در فروشگاه را به صاحب اصلی (آستان قدس)اطلاع دهند.برخی از این تغییرات شامل فروش سرقفلی، احداث بالکن Ùˆ افزایش فضای فروشگاه است(بعضی از واحدها Ú©Ù‡ جنب ستون‌های بازار هستند، Ù…ÛŒ‌توانند در حد مجاز از دیواره ستون کاسته Ùˆ فضای داخلی فروشگاه را زیاد کنند) Ú©Ù‡ مستلزم پرداخت هزینه به آستان قدس است. به عنوان مثال هنگام فروش، حدود Ûµ درصد از ثمن معامله به آستان قدس پرداخت Ù…ÛŒ‌گردد.آگاهی هرچه بیشتر از چندوچون این قراردادها در درک بهتر مدیریت این بازار موثر است.