مسجد زیبای نصیرالملک در شیراز

اگر میخواهید به یک منطقه خیلی متفاوت سفر کنید Ú©Ù‡ جاذبه گردشگری بالایی داشته باشد 

مسجد نصیرالملک ÛŒÚ©ÛŒ از دیدنی ترین Ùˆ متفاوت ترین مساجد ایران است.این مسجد به سبب وجود شیشه های رنگی شهرت زیادی دارد.کاشی کاری های این مسجد در نوع خود بی نظیر هستند.استفاده از رنگ صورتی در کاشی کاری های این مسجد باعث شده تا جلوه آن دیدنی تر شود Ùˆ لقب مسجد صورتی را نیز به آن بدهند.

آشنایی با مسجد نصیرالملک | مسجد صورتی ایران

مسجد نصیرالملک نام یکی از دیدنی های پرآوازه شهر شیراز است که در محله ای قدیمی به نام گود عربان قرار دارد. این شاهکار معماری ایرانی - اسلامی در همان ابتدا شما را محو تماشای خود می کند؛ همین که به در چوبی آن می رسید چشمتان به کاشی کاری گل سرخ، گل زنبق شیراز و مقرنس ها می افتد و در همان ثانیه های اول عاشق این مسجد می شوید. آنچه در این بنا بسیار به چشم می آید، استفاده از کاشی های صورتی رنگ است و همین مساله باعث شده تا لقب مسجد صورتی را به آن بدهند.

پس از عبور از هشتی Ùˆ ورود به حیاط چهارگوش، همه چیز همانند دیگر مساجد ایران به نظر Ù…ÛŒ رسد؛ طرح های زیبای کاشی کاری، حوض مستطیل Ø´Ú©Ù„ میان حیاط Ùˆ ... همه Ùˆ همه چیزهایی هستند Ú©Ù‡ در اکثر مساجد تاریخی ایران یافت Ù…ÛŒ شوند Ùˆ دیدنشان خیلی دور از انتظار نیست. Ú©Ù…ÛŒ بعد Ú©Ù‡ پایتان به درون شبستان برسد تازه متوجه تفاوت این بنای مذهبی Ù…ÛŒ شوید؛ شیشه های رنگی مسجد نور خورشید را از خودشان عبور Ù…ÛŒ دهند Ùˆ سایه رنگینشان را بر زمین Ù…ÛŒ اندازند.این مسجد پس از گذشت بیش از Û±ÛµÛ° سال هنوز هم برای عبادت مردم مورد استفاده قرار Ù…ÛŒ گیرد Ùˆ زیبایی ها Ùˆ جلوه منحصر به فرد آن باعث شده تا نامش از بهمن ماه Û±Û³Û³Û´ با  شماره Û³Û¶Û¹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت برسد.

تاریخچه مسجد نصیرالملک

در سال ۱۲۵۵ حاکم فارس، میرزا حسن علی خان ملقب به نصیرالملک تصمیم گرفت مسجدی از خود به یادگار بگذارد، به همین جهت دستور ساخت مسجد نصیرالملک را صادر کرد. بر پایه کتیبه سردر این بنا حاج محمد حسن معمار و میرزا رضا کاشی گر ساخت آن را برعهده داشته اند. هزینه ساخت این مسجد نیز از محل خمس و زکات مردم تامین شد که روحانیان آن دوران از دریافت نقدی آن سرباز زده بودند.

پس از گذشت ۱۲ سال از زمان آغاز ساخت، در سال ۱۳۰۴ ساخت مسجد نصیرالملک به پایان رسید؛ اما خبری از شیششه های رنگی در آن نبود و در و پنجره های رنگین شبستان در سال ۱۳۴۸ توسط استاد حاج میرزا آیت ساخته شدند. این مسجد در ابتدا مجموعه ای شامل یک مسجد، یک خانه، یک گرمابه و یک انبار بود؛ اما قسمت بزرگی از آن شامل اندرونی و ورودی خانه، گرمابه، آب انبار و فضای بین خانه و مسجد در جریان ساخت خیابان جدید لطفعلی خان زند از بین رفت و امروزه اثری از آن دیده نمی شود.

در برخی آثار Ùˆ نوشته های تاریخی از مسجد نصیرالملک نام برده شده است. به عنوان مثال کتاب فارسنامه ناصری درباره این مسجد چنین توصیفی ارایه Ù…ÛŒ دهد:در استحکام بنیان Ùˆ سنگ ازاره Ùˆ ستون‌های سنگی، شبستان Ùˆ دریاچه (حوض) Ùˆ صحن، مانند مسجد مشیر الملک Ùˆ بلکه اندکی بزرگ‌تر است Ùˆ بعضی تصرفات تازه در آن افزوده Ú©Ù‡ بر محاسن آن افزوده است.

نصیرالملک که بود؟

میرزا حسنعلی خان نصیرالملک از خانواده مشهور قوام شیرازی Ùˆ پسر قوام الملک بود Ùˆ از اعیان Ùˆ اشراف دوره قاجاریه به شمار Ù…ÛŒ رفت. ÙˆÛŒ در زمان سلطنت ناصرالدین شاه، حکومت شیراز Ùˆ فارس را برعهده داشت Ùˆ به عنوان حاکمی عادل Ùˆ با انصاف شهرت داشت. مرحوم نصیرالملک املاک فراوانی داشت Ú©Ù‡ از جمله آن ها Ù…ÛŒ توان به قسمتی عمده از شهرک سعدی در شیراز، مزرعه‌ای بزرگ در اطراف شیراز، چندین روستا در شهرستان بیضا، Ùˆ چند روستا در اطراف فسا Ùˆ سروستان Ùˆ ... اشاره کرد. او همه دارایی خود را وقف امور خیریه کرد Ùˆ امروزه نوادگان ÙˆÛŒ تولیت موقوفه نصیرالملک را بر عهده دارند Ùˆ درآمد حاصل از اموالش را صرف امور خیریه Ù…ÛŒ کنند.

مرمت مسجد نصیرالملک

مرمت و نگهداری این مسجد باشکوه از سال ها پیش آغاز شده و تا به امروز دو دوره تعمیرات را پشت سر گذاشته است:

دوره اول حدود ۷۰ سال قبل برای تعمیر پوشش کف

دوره دوم از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۵

امروزه نیز این بازسازی ها کم و بیش ادامه دارد و هزینه آن از این منابع تامین می شود:

۱- درآمد موقوفات مسجد به وسیله اداره کل اوقاف و امور خیریه فارس

۲- موقوفه نصیرالملک تحت نظارت اداره بقاع متبرکه و امور دینی فرهنگی

مرمت های صورت گرفته در بخش‌های گوناگون عبارتند از: مقاوم سازی Ù¾ÛŒ ساختمان، مقاوم سازی Ùˆ دوخت Ùˆ دوز تَرک ها، ایجاد کانال دفع Ù†ÙŽÙ…ØŒ مقاوم سازی پوسته اصلی ایوان شمالی، نوسازی های کانال های دفع آب، تعمیرات کامل بدنه داخلی.

معماری مسجد نصیرالملک

مسجد نصیرالملک در زمینی به وسعت Û²Û¸Û¹Û° متر مربع بنا شده Ùˆ زیربنای آن Û²Û²Û±Û¶ مترمربع است. یکی از ویژگی های بارز مسجد نصیرالملک کاشی کاری Ùˆ مقرنس کاری چشم نواز آن است Ùˆ از این حیث به عنوان ارزنده‌ترین مسجد ایران شناخته Ù…ÛŒ شود. نکته جالب توجه، نبود گنبد در این مسجد است Ú©Ù‡ نشان Ù…ÛŒ دهد این بنای مذهبی کاملا شخصی بوده Ùˆ عموم مردم از آن استفاده نمی کردند.

کاشی کاری این مسجد بسیار تماشایی است و نمونه آن در جای دیگری دیده نمی شود. یکی از ویژگی های این کاشی کاری استفاده از رنگ صورتی به عنوان رنگ غالب است که در هیچ مسجد ایرانی دیگری به چشم نمی خورد. مقرنس کاری مسجد نصیرالملک نیز در نوع خود بی نظیر است و ظرافت آن مثال زدنی است. ساختار شبستان و استفاده از شیشه های رنگی در آن نیز از جمله جلوه های افسونگر این مسجد به شمار می رود.

بخش های مختلف مسجد نصیرالملک

در ادامه به بخش های مختلف این مسجد سر می زنیم:

Û±- ÙˆØ±ÙˆØ¯ÛŒ Ù…سجد

مسجد نصیرالملک دارای دو ورودی است که به کوچه جنوبی و امامزاده مجاور آن مرتبط می شوند. ورودی اصلی دارای در بزرگ چوبی است که قابی سنگی با تزیینات اسلیمی و سنگ یک پارچه بزرگی دارد و روی آن یک قوس پنج اُو هفت (نوعی قوس تیز) ایجاد شده است. بالای قابِ دَر، شعری از شوریده شیرازی به چشم می خورد که بر روی سنگ مرمر نقش بسته و سازنده مسجد و سال اتمام آن را نیز نشان می دهد. این ورودی طاق نمای بزرگی دارد که سقف آن با مقرنس کاری و کاشی های هفت رنگ تزیین شده و ازاره (۱) آن از سنگ گندمک (۲) است. این کاشی ها بیشتر به رنگ آبی و صورتی هستند و در کنار هم نقوش گل سرخ و زنبق شیراز را ایجاد کرده اند.

 Ø§ÛŒÙ† سردر دارای دو جرز یا دیوار است Ú©Ù‡ هر یک به سه قسمت تقسیم شده اند Ùˆ در بالای آن ها یک تابلو با کاشی هفت رنگی قرار دارد.

Û²- Ù‡Ø´ØªÛŒ

پس از عبور از ورودی اصلی مسجد به هشتی می رسیم؛ فضایی نیمه تاریک که نور محدود آن از طریق درگاه یا پنجره مشبک تامین می شود. این قسمت در معماری ایرانی جایگاه خاصی دارد و در بیشتر بناها اعم از مذهبی و غیرمذهبی دیده می شود. دید مبهم در هشتی باعث حفظ فضای درونی ساختمان از دید غریبه ها می شود؛ اما در بناهایی همچون مسجد بیننده را تحریک و کنجکاوی او را بر می انگیزد.

هشتی مسجد نصیرالملک با آجر ساخته شده و درست همانند در ورودی، تابلویی از کاشی در آن وجود دارد که در پایین آن شعر معروف سعدی و نام معمار نقش بسته است.

Û³- Ø¯Ø§Ù„ان یا راهرو

یکی دیگر از عناصر شاخص معماری ایرانی وجود دالان یا راهرو است که در مسجد نصیرالملک هم به چشم می خورد. هشتی این مسجد با یک پیچ ۹۰ درجه در سمت چپ به راهرویی منتهی می شود که تقریبا فاقد نور است. راز استفاده از دالان در سازه های قدیمی این است که فرد از هشتی به فضایی تاریک هدایت شود و در گذر از آن چشمانش به نبود نور عادت کنند و سپس در نهایت حیاطی چشم نواز پیش رویش قرار گیرد. رسیدن به حیاط پرنور پس از یک دالان تاریک مفهوم غرق شدن در نور را تداعی می کند و پایانی برای سیاهی ها به شمار می رود.

Û´- Ø­ÛŒØ§Ø· Ùˆ نمای مسجد

حیاط مسجد نصیرالملک به Ø´Ú©Ù„ یک چهارگوش طراحی شده Ùˆ در سمت شمال ساختمان مسجد واقع شده است. در میان حیاط حوضی به ابعاد Û´/Ûµ در  Û±Û¶/Ûµ متر به چشم Ù…ÛŒ خورد Ú©Ù‡ درست در مقابل ایوان مسجد قرار دارد. در فصول گرم تر سال مثل بهار Ùˆ تابستان گلدان‌های شمعدانی در پیرامون این حوض قرار Ù…ÛŒ دهند Ú©Ù‡ طراوتی خاص به حیاط Ù…ÛŒ بخشد. دور تا دور ساختمان مسجد با کاشی های هفت رنگ پوشیده شده Ùˆ جلوه ای چشم نواز را ایجاد کرده است

Ûµ- Ø·Ø§Ù‚ نماها

این مسجد دو ایوان کم عرض یا طاق نما دارد که در بسیاری منابع با نام ایوان از آنها یاد شده است. این دو بخش روبه روی هم قرار دارند اما شبیه هم نیستند و عبارتند از:

*طاق نمای شمالی

طاق نمای شمالی با نام طاق مروارید یا Ø´Ø§Ù‡ Ù†Ø´ÛŒÙ† شناخته Ù…ÛŒ شود Ùˆ با Û¸ متر ارتفاع به صورت کانه پوش (Û±) ساخته شده است. همه تصور Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ زیباترین قسمت این مسجد، شبستان آن است Ú©Ù‡ شیشه های رنگی دارد؛ اما در واقع این ایوان مروارید است Ú©Ù‡ از نظر معماری Ùˆ طرح های به کار رفته به عنوان تماشایی ترین بخش مسجد نصیرالملک شناخته Ù…ÛŒ شود.

داخل و بیرون این طاق نما با کاشی هفت رنگ تزیین شده و بر جای جای آن آیات قرآنی به چشم می خورد. ورودی این ایوان از دو طاق نمای کوچک است که در سمت چپ و راست قرار دارد. سه نیم طاق در سه طرف این قسمت وجود دارد و از سمت چهارم به صحن راه پیدا می کند. این ایوان داری ۴ غرفه است که در سمت چپ و راست و در طبقه دوم قرار دارند و در سمت چپ تاریخ ۱۲۹۹ ه.ق حک شده است. در لابه لای آجرهای بدنه این طاق چوب هایی به کار گذاشته اند تا از آسیب به بنا در هنگام زلزله جلوگیری کنند.

سقف طاق نمای مروارید مقرنس کاری شده است Ùˆ نمونه ای از سقف های پنج کاسه ای به شمار Ù…ÛŒ رود. در سال های دور به این ایوان “پن کاسه” نیز Ù…ÛŒ گفتند اما به تدریج نام مروارید را بر آن نهادند. دلیل این نامگذاری تورفتگی ایجاد شده در طاق‌های آن است؛ بد نیست بدانید به حالت تورفتگی صدف Ú©Ù‡ مروارید درون آن قرار Ù…ÛŒ‌گیرد پن کاسه گفته Ù…ÛŒ شود.

*طاق نمای جنوبی

طاق نمای جنوبی دارای کاربری خاصی نیست Ùˆ تنها به منظور قرینه سازی با ایوان شمالی ایجاد شده است. این طاق نما ارتفاعی کمتر از طاق مروارید دارد Ùˆ تمام سطح بیرونی Ùˆ داخلی آن به کاشی کاری Ùˆ سقف آن نیز مانند طاق شمالی به مقرنس‌کاری مزین است. دو گلدسته بر فراز این طاق نما دیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ باعث شده تا طاق نمای جنوبی Ùˆ شمالی با هم تقارن نداشته باشند.

در دو طرف طاق نمای اصلی، دو طاق نمای کوچکتر به چشم Ù…ÛŒ خورد Ú©Ù‡ در هر یک از آنها یک در وجود دارد Ú©Ù‡ هم اندازه نیستند Ùˆ یکی از این آنها به داخل اتاق Ú©ÙˆÚ†Ú© Ùˆ دیگری به گلدسته‌ها راه پیدا Ù…ÛŒ کند. همین مساله تقارن در طاق نمای جنوبی را برهم زده است.

Û¶- Ø´Ø¨Ø³ØªØ§Ù† ها

شبستان به فضایی مسقف در مساجد اتلاق می شود که ستون های یک شکل و موازی دارد و از یک طرف به صحن یا حیاط مرکزی مسجد پیدا می کند. مسجد نصیرالملک دو شبستان دارد که بر خلاف بیشتر مساجد به خاطر جهت گیری ساختمان، در امتداد محور قبله واقع قرار گرفته اند. در ادامه به معرفی این شبستان ها می پردازیم:

*شبستان شرقی | شکوه سادگی

شبستان شرقی یک شبستان زمستانه محسوب می شود که موزه اوقاف در آن برپاست و از ایوان جلوی آن قابل دسترسی است. این ایوان با ۸ طاق نما از حیاط مسجد جدا شده و ۶ متر عرض و ۷ جرز آجری دارد. آیات قرآنی و کاشی کاری هایی با نقش گل و بوته بر دیوار و پیشانی طاق نما جلوه خاصی به این ایوان بخشیده و آن را آراسته کرده اند.

هفت ستون بدون طرح و ساده در شبستان شرقی دیده می شود که در وسط فضا و در یک ردیف قرار دارند و سقف نیز با کاشی کاری معقلی مزین شده است.

در پشت شبستان شرقی دری وجود دارد که به چاه بزرگی موسوم به گاو چاه یا گاورو باز می شود. گاو چاه به چاه هایی اطلاق می شود که با استفاده از حیوانات از آن آب می کشیدند. در تابستان ها، گاوها را به چاه می بستند و آب مورد نیاز برای آبیاری و شرب را از آن به دست می آوردند. این قسمت در مسجد نصیرالملک محل نگهداری و هدایت حیوان آبکش بوده است. حیوان سطل آب را از چاه می کشیده و در یک حوضچه خالی می کرده تا از فواره حیاط بیرون بزند.

یک دالان از دیگر عناصری است Ú©Ù‡ در این فضا به چشم Ù…ÛŒ خورد. نام محمد حسن معمار Ùˆ محمدرضا کاشی پز Ú©Ù‡ از معماران Ùˆ سازندگان مسجد بوده‌ اند در این قسمت Ùˆ بر روی یک تابلو دیده Ù…ÛŒ شود Ùˆ از سال Û±Û²Û¹Û³ Ù‡. Ù‚ به عنوان تاریخ شروع Ùˆ Û±Û³Û°Ûµ Ù‡.Ù‚ به عنوان تاریخ پایان یاد شده است. شعر زیر از سعدی در پایین این تابلو نقش بسته است

*شبستان غربی | تماشایی ترین قسمت مسجد

 ØªÙ…اشایی ترین قسمت مسجد نصیرالملک شبستان غربی یا شبستان تابستانه آن است Ú©Ù‡ یکی از زیباترین شبستان های مساجد ایران به شمار Ù…ÛŒ رود. در این قسمت از سنگ گندمک استفاده شده Ùˆ در سنگ تراشی Ùˆ تزیین آن الگوبرداری از مسجد وکیل شیراز به چشم Ù…ÛŒ خورد. پوشش های مدور یا عرقچین (Û±) ها در بین تویزه (Û²) های این شبستان ارتفاع Ú©Ù…ÛŒ دارند اما بسیار زیبا به نظر Ù…ÛŒ رسند.

طاق Ùˆ دیوارهای شبستان غربی با کاشی کاری های زیبا مزین شده Ùˆ کف مسجد پوشیده از کاشی‌های فیروزه‌ای Ùˆ نمای آن نیز آجری است. در سقف نیز نقش Ú¯Ù„ Ùˆ بوته Ùˆ نقوش اسلیمی Ùˆ آیات قرآنی به خط ثلث عالی به چشم Ù…ÛŒ خورد.

 Ø¯Ø± گذشته نقاشی‌هایی از Ú¯Ù„ سرخ نیز در این شبستان دیده Ù…ÛŒ شد؛ اما در تعمیرات حدود Û·Û° سال پیش، با کاشی فیروزه‌ای روی آن را پوشاندند.

از تزیینات چشم نواز که بگذریم، اولین نکته در مورد این شبستان ستون های سنگی آن است که در دو ردیف ۶ تایی قرار گرفته اند و تعداد آنها به نیت دوازده امام به ۱۲ عدد می رسد. این ستون های قطور، طرحی مارپیچ دارند و یکی از زیباترین ستون های اماکن تاریخی شیراز به شمار می روند.

هفت طاقِ چشمه‌ای در بین هر دو ستون قرار گرفته Ùˆ در انتها محراب زیبایی وجود دارد Ú©Ù‡ با ایجاد یک فرورفتگی در بدنه چوبی شبستان ایجاد شده است. جنس کف محراب از مرمر است Ùˆ سطح آن پایین تر از کف شبستان قرار دارد.

این شبستان، هفت در چوبی با شیشه‌های رنگارنگ دارد Ú©Ù‡ رو به صحن باز Ù…ÛŒ شوند. مسجد نصیرالملک شهرتش را مدیون همین شیشه های رنگی است Ú©Ù‡ به هنگام تابش آفتاب نمایشی بی نظیر به راه Ù…ÛŒ اندازند. این جلوه رنگین کمانی کاری از استاد حاج میرزا آیت است Ùˆ هر چشمی را به خود خیره Ù…ÛŒ کند.

بهترین زمان بازدید از مسجد نصیرالملک

بهترین زمان برای دیدن بازی رنگ Ùˆ نور در این مسجد قبل از ساعت Û¹:Û°Û° است. بسیاری از Ú¯Ø±Ø¯Ø´Ú¯Ø±Ø§Ù† Ø³Ø§Ø¹Øª Û¸:Û°Û° تا Û±Û°:Û°Û° را فرصت خوبی برای بازدید از مسجد نصیرالملک Ù…ÛŒ دانند؛ با وجود اینکه شلوغی مسجد ممکن است آزاردهنده باشد؛ اما به دیدن رنگ های زیبای آن Ù…ÛŒ ارزد.