سازه‌های آبیِ تاریخی شوشتر

سازه های آبی شوشتر یکی از زیباترین رخ داد طبیعت است Ú©Ù‡ روح Ùˆ روانتان را تازه میکند.سازه‌های آبی تاریخی شوشتر مجموعه‌ای به هم پیوسته از پلها، بندها، آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها Ùˆ تونل‌های عظیم هدایت آب هستند Ú©Ù‡ در ارتباط با یکدیگر کار Ù…ÛŒ‌کنند Ùˆ در دوران هخامنشیان تا ساسانیان، جهت بهره‌گیری بیشتر از آب ساخته شده‌اند. در سفرنامه مادام ژان دیولافوآ باستان‌شناس نامدار فرانسوی از این محوطه به عنوان بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش ازانقلاب صنعتی یاد شده است.

فهرست اجزای سازه‌های آبی شوشتر

آثار باستانی زیر به عنوان دهمین اثر ایران با عنوان نظام آبی تاریخی شوشتر بصورت یکجا در فهرست میراث جهانی یونسکو با شماره Û±Û³Û±Ûµ به ثبت رسیده‌اند:

بند میزان

برج کلاه فرنگی

رودخانه دست کند گرگر

پل بند گرگر

مجموعه آبشارها و آسیابهای آبی

بند برج عیار و نیایشگاه صابئین

بند ماهی بازان شوشتر بند خداآفرین

قلعه سلاسل

کانال داریون

پل بند شادروان

بند خاک

پل بند لشکر و پل شاه علی

بند شرابدار

تاریخچه ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو

با تشکیل پایگاه سازه‌های آبی Ùˆ گسترش فعالیت‌های پژوهشی پیرامون این سازه‌ها ابتدا پرونده مجموعه آسیاب‌های شوشتر Ú©Ù‡ سال‌ها در لیست پیشنهادی ثبت جهانی ایران قرار داشت تهیه گردید. اما به پیشنهاد Ùˆ نظر کارشناسان میراث جهانی یونسکو مبنی بر اینکه محوطه آسیاب‌ها تنها بخشی از مجموعه به‌هم پیوسته سازه‌های آبی در شوشتر است تهیه پرونده منظومه آبی تاریخی شوشتر در دستور کار قرار گرفت. این پرونده پس از تکمیل Ùˆ رقابت موفقیت‌آمیز در مقایسه با آثار پیشنهادی دیگر، از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور به عنوان دهمین اثر ایران به کمیته میراث جهانی یونسکو ارائه شد. سرانجام در نشست سالانه اعضای این کمیته در Û²Û¶ ژوئن Û²Û°Û°Û¹ (Ûµ تیرماه Û±Û³Û¸Û¸) در شهر سویل اسپانیا، این پرونده با احراز معیارهای ۱، Û² Ùˆ Ûµ با عنوان نظام آبی تاریخی شوشتر در فهرست میراث جهانی یونسکو با شماره Û±Û³Û±Ûµ به ثبت رسید.

سازه‌های شوشتر در نگاه سیاحان

یکی از سفرنامه نویسان مشهور Ú©Ù‡ از عجایب شوشتر تعریف Ùˆ تمجید کرده است ابن بطوطه است او در این شهر با علمایی ملاقات نموده Ú©Ù‡ از علم Ùˆ دانش آنها شگفت زده شده است او از شوشتر با نام عربی شده Ùˆ معرب توستر یا تستر نام برده است. او همچنین از عظمت پل‌های شوشتر نام برده است.

ویژگی بنا

مجموعه آسیابها Ùˆ آبشارهای شوشتر از بی‌مانندترین نمونه‌هایی است Ú©Ù‡ جهت استفاده بهینه از آب در ادوار کهن مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. این محوطه مجموعه‌ای از سد،تونل‌ها، کانال‌های فرعی Ùˆ آسیاب‌های آبیاست Ú©Ù‡ بصورت یک مجموعه صنعتی-اقتصادی بوده Ùˆ جزئی از مجموعه بزرگ سازه‌های آبی شوشتر Ù…ÛŒ‌باشد Ú©Ù‡ در کتب تاریخی مکرراً به آن اشاره گردیده است. اساس کار مجموعه به این صورت است Ú©Ù‡ سد گرگرمسیر رودخانه را مسدود کرده Ùˆ سطح آب را برای آبگیری سه تونل حفر شده در تخته سنگ بالا Ù…ÛŒ‌آورد.تونل‌های سه‌گانه آب را به مجموعه هدایت Ù…ÛŒ‌کنند Ùˆ به کانال‌های متعددی تقسیم Ù…ÛŒ‌شوند Ú©Ù‡ پس از گرداندن چرخ آسیاب‌ها، آب بصورت آبشارهایی به محوطه‌ای حوضچه مانند سرازیر Ù…ÛŒ‌شود. یکی از ویژگی‌های بسیار بارزمجموعه آسیابها Ùˆ آبشارها مجاورت آن با بافت تاریخی شهر شوشتر است. این محوطه علاوه بر استفاده‌های صنعتی، در روزهای Ú©Ù… آبی نیز، آب مورد نیاز ساکنین را تأمین Ù…ÛŒ‌نمود. یک ویژگی بسیار زیبا Ùˆ منحصر بفرد بصری نیز Ú©Ù‡ در این مجموعه وجود دارد Ùˆ جلوه‌ای خاص به آن Ù…ÛŒ‌بخشد این است Ú©Ù‡ آب حاصل از پساب آسیاب‌ها بصورت آبشارهای مصنوعی زیبا به محوطه‌ای حوضچه مانند Ù…ÛŒ‌ریزد Ú©Ù‡ منظره‌ای چشم نواز Ùˆ دل‌انگیز را در مقابل دیدگان هر بیننده بوجود Ù…ÛŒ‌آورد. همچنین در محوطه پشت بند Ú©Ù‡ محل آبگیری سه تونل معروف سه کوره، دهانه شهر Ùˆ بلیتی است نیز چشم انداز زیبایی به چشم Ù…ÛŒ‌خورد. مجموعه آسیابها Ùˆ آبشارهای شوشتر با توجه به زمان ساخت از شاهکارهای فنی Ùˆ مهندسی در جهان است. این شاهکار مهندسی هم در ایران Ùˆ هم در جهان بی نظیر است. بدون Ø´Ú© با توجه به اهمیت شهرشوشتر در برهه‌هایی از تاریخ Ùˆ توجه ویژه به احداث تأسیسات آبی در این منطقه Ú©Ù‡ از فنون مهندسی پیچیده‌ای سود Ù…ÛŒ‌جوید، ما را در نتیجه نهایی مصمم Ù…ÛŒ‌نماید Ú©Ù‡ احداث آسیاب‌ها را متعلق به دوران کهن Ùˆ حتی هم عصر با ساسانیان بدانیم. علاوه بر موارد ذکر شده، برخی پیچیدگی‌هایی Ú©Ù‡ در طراحی تونل‌های آبرسانی وجود دارد، جهت بهره‌برداری غیر از مصارفی همچون آبیاری اراضی بوده. تونل‌های سه‌گانه در پشت پل بند گرگر، وظیفه انتقال حجم معینی از آب را برای به حرکت در آوردن پره‌های آسیاب برعهده داشته‌اند. مجموعه آسیابها Ùˆ آبشارهای شوشتر در مسیر رودخانه گرگر Ú©Ù‡ خود از شاهکارهای فنی Ùˆ مهندسی اعصار کهن است بنا گردیده.رود گرگر کاملاً بصورت دست کند Ù…ÛŒ‌باشد Ùˆ احداث آن را به اردشیر بابکان، شاهنشاه ساسانی نسبت داده‌اند. لیکن در مطالعاتباستان شناسی این تاریخ به عقب‌تر برده شده است. موقعیت ممتاز Ùˆ شرایط مناسب زندگی در شوشتر به دلیل مجاورت با رودخانه کارون امکانات مناسبی را برای اقدام مستقر در این منطقه فراهم کرده است.قدیمی ترین آثار شناخته شده در شوشتر مربوط به دوران پارینه سنگی Ùˆ پیش از تاریخ بوده است. این شهر در دوره ایلامی به دلیل نزدیکی به معبد چغازنبیل از اعتبار ویژه‌ای برخوردار بوده Ùˆ دردوره هخامنشی مزداریون Ùˆ سازه‌های آبی آن پایه ریزی شدند. شوشتر در دوره اشکانیان پایتخت حاکمان محلی خوزستان بوده Ùˆ در زمان ساسانیان یکی از مراکز مهم خوزستان به شمار رفته است.تجدید بنای شوشتر را به اردشیر بابلیان نسبت Ù…ÛŒ‌دهند Ùˆ Ùˆ در این دوره است Ú©Ù‡ شوشتر به صورت جزیره‌ای میان آبها قرار گرفته Ùˆ معماری گسترده آبی به صورت کانالها ØŒ پل بندها Ùˆ آسیابها در گوشه کنار آن Ø´Ú©Ù„ گرفتند. پس از ÙˆÛŒ به روایت تاریخ در زمان شاپور ساسانی، آبادانی شوشتر به اتمام رسید Ùˆ این شهر درخشان ترین دوره تاریخی حیات خود را گذرانده Ùˆ با تجهیز تاسیسات آبیاری، کشاورزی در این شهر رونق فراوان گرفت. شوشتر را Ù…ÛŒ‌توان موزه بناها Ùˆ سازههای آبی دانست Ú©Ù‡ این بناها از نظر عملکرد به یکدیگر وابسته‌اند Ùˆ از این جهت شهری Ú©Ù…‌نظیر را در سراسر جهان است. در تابستان Û¸Û· مجموعه سازه های آبی شوشتر مشتمل بر بند میزان، آسیابهای آبی، قلعه سلاسل، بند گرگر، بند خاک، پل بند شادوران، بند برج عیار، پل لشکر، بند ماهی باران، بند شرابدار Ùˆ میل مناره کلاه فرنگی در فهرست آثار جهانی یونسکو به عنوان دهمین اثر از ایران به ثبت رسید.

بخش‌های مختلف مجموعه

پل بند شرابدار

بند میزان و کلاه فرنگی

پل بند شادروان

نهر گرگر

نهر داریون

بند دختر

بند دارا

پل بند شرابدار

بند شرابدار در جنوب شوشتر Ùˆ بر روی شاخه‌ای از نهر داریون موسوم به نهر رقت به صورت شرقی- غربی قرار گرفته است. این سازه را بین دو بنای آبی مهم پل بند لشکر Ùˆ پل بند ماهی بازان شاهدیم Ú©Ù‡ در ضلع جنوبی آن قسمتی از حصار شهر قرار گرفته است. این پل بند با شماره Û´Û²Û±Û¸ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

بند میزان و کلاه فرنگی

بند میزان یک اثر بسیار مهم در مجموعه بناهای آبی تاریخی شوشتر است Ú©Ù‡ رودخانه کارون را به دو شاخه شطیط Ùˆ گرگر با نسبت مشخص Û´ دانگه Ùˆ Û² دانگه تقسیم Ù…ÛŒ‌کند. این بند با شماره Û²Û³Û³Û± در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

نهر گرگر

نهر گرگر شاخه‌ای مصنوعی از رود کارون است Ú©Ù‡ در شمال شهر شوشتر توسط بند میزان از رود کارون جدا Ù…ÛŒ‌شود Ùˆ راه جنوب را در پیش Ù…ÛŒ‌گیرد. این نهر با شماره Û±Û·ÛµÛ¹Û¹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

نهر داریون

نهرداریون در دوره داریوش اول هخامنشی حفر شده و وظیفه آبیاری دشت میاناب شوشتر را داشته است. این نهر با شماره ۴۱۴۱ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

بند ماهی بازان

بند ماهی بازان در اراضی شهر تاریخی دستوا و به منظور بالا نگهداشتن سطح آب ساخته شده است. این بند با شماره ۴۲۰۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

بند دختر

بند دختر در آخرین تنگهٔ کوهستانی Ú©Ù‡ رود کارون از آن عبور Ù…ÛŒ‌کند، بنا شده است.

بند دارا

بند دارا در منطقه میاناب و بر روی رود گرگر ساخته شده و مربوط به دوران هخامنشیان است.