حضور و تاریخچه ارامنه در مشهد

در شهر مشهد هم که مهد تشیع و اسلام می باشد طبیعتا" ادیان مختلفی زندگی میکنند که یکی از ادیان ارامنه بودند که امروزه آرامستان و کلیسای موجود در این شهر مورد توجه گردشگران و زائران و مسافران تور مشهد قرار گرفته است و کمتر پیش می آید که به مشهد بروند و از این اماکن دیدنی و گردشگری که امروزه توسط سازمان میراث فرهنگی ثبت ملی هم شده بازدید نکنند در این مقاله برای شما همسفران تورهای مشهد درباره حضور ارامنه و آثار آنان در شهر مشهد سخن خواهیم گفت .با ما همراه باشید .

پلان کلیسا ارامنه مشهد

 Ø³ØªÙˆÙ†Ø¯Ø§Ø± بشکل مستطیل در جهت شرق به غرب است Ú©Ù‡ محراب آن در قسمت شرقی قرار دارد. بر روی دیوارهای شمالی Ùˆ جنوبی نورگیرهایی دارد. بنای کلیسا دارای زیرزمینی است با دریچه‌های متعدد به سمت خارج Ú©Ù‡ به منظور جلوگیری از نفوذ رطوبت به داخل ساختمان بنا شده است Ùˆ به همین علت نیز کف کلیسا از سطح محوطه اطراف آن مرتفع تر Ù…ÛŒ‌باشد Ùˆ جهت ورود به داخل کلیسا پلکانهایی در جلوی ورودی غربی تعبیه شده است. برج ناقوسخانه بالای این پله‌ها قرار دارد. سقف کلیسا به جز در قسمت محراب Ú©Ù‡ بالای با نورگیرهای متعددی تعبیه شده است با شیروانی پوشانده شده است. در اطراف کلیسا ساختمان‌های اداری Ùˆ مدرسه ارمنی‌های مشهد قرار دارد.کلیسای مسروپ مقدس Ù…ربوط به  Ø§Ø³Øª Ùˆ در «Ù…یدان دهم دی» شهر ÙˆØ§Ù‚ع است. این کلیسا در سال Û±Û¹Û´Û± میلادی توسط ارمنی‌های ساکن همان شهر بنا گردیده است.

ز آن صبحدم Ú©Ù‡ نادرشاه افشار فرمان Ú©ÙˆÚ† شماری از ارمنیان را به خراسان صادر کرد Ùˆ از زمان مهاجرت گروهی از خانواده  های ارمنی از مناطق ارمنی نشین جلفا به مشهد، Ø·ÛŒ جنگ با عثمانی، ‏سال ها Ù…ÛŒ گذرد اما متأسفانه حدود Ûµ/Û± دهه است ‏Ú©Ù‡ ساکنان مشهد حضور هم وطنان ارمنی را در عرصه  های گوناگون اقتصادی Ùˆ فرهنگی حس نمی  ‏کنند. این نوشتار به بررسی اجمالی چگونگی Ùˆ روند مهاجرت ارمنیان به مشهد Ùˆ نقش ‏تأثیرگذار ایشان در اقتصاد Ùˆ فرهنگ منطقه Ù…ÛŒ  پردازد.‏

بیشتر جهانگردانی Ú©Ù‡ از دورۀ قاجار وارد مشهد شدند ترکیب جمعیتی شهر را متنوع یافتند. کلنل ییت در سفرنامۀ خود به ‏ناخالصی نژادی جمعیت مشهد اشاره کرده Ùˆ آن را از ترکیب قبایل Ùˆ مردم مختلف دانسته است.  با گذشت زمان بر شمار مهاجران افزوده شد به گونه  ای Ú©Ù‡ روزنامۀ خراسان در اولین ‏شمارۀ خود دربارۀ تنوع جمعیتی مشهد نوشت:

«Ø§Ø±Ø¶ اقدس نقطه اجتماع نفوس متنوعه داخل Ùˆ خارج ‏است به طوری Ú©Ù‡ متجاوز از دو ثلث سکنۀ این شهر از قفقاز Ùˆ ترکستان Ùˆ افغانستان Ùˆ نقاط مختلف ‏ایران تشکیل یافته است.

اما در این میان پیشینۀ حضور ارمنیان مشهد به دورۀ نادرشاه باز Ù…ÛŒ  گردد. ÙˆÛŒ نخست شماری از ارمنیان ‏جلفای نو اصفهان را به خراسان Ú©ÙˆÚ† داد Ùˆ پس از آن، در جنگ با عثمانی خانواده هایی را از مناطق ارمنی ‏نشین جلفای قدیم به مشهد منتقل کرد. گزارش  های پراکنده  ای دربارۀ مشاغل ارمنیان مهاجر به مشهد وجود دارد. ‏آنان به دستور مقامات حکومتی فقط Ù…ÛŒ توانستند به مشاغل زرگری، جواهرسازی Ùˆ بازرگانی اشتغال داشته باشند. 

جوناس هنوی بازرگان انگلیسی ای Ú©Ù‡ در زمان نادرشاه وارد مشهد شد، نیز در خاطرات ‏خود به حضور ارمنیان در این شهر اشاره کرده Ùˆ نوشته است:

«Ù†Ø§Ø¯Ø± آرامگاهی باشکوه Ùˆ یک کلیسا برای ارمنیان بر پا کرد.

‏اکنون، از این بناها اثری برجای نمانده Ùˆ اطلاعاتی در دست نیست. اما زندگی در این شهر برای بازرگانان ارمنی فرجامی خوش به همراه نداشت. شورش خراسان، در بازپسین سال  های فرمانراویی نادر، به ‏کشتارهایی انجامید Ú©Ù‡ سر بسیاری از بازرگانان این دوره را بر باد داد Ùˆ گروهی از بازرگانان ایرانی Ùˆ ‏ارمنی به دست سربازان نادر از یک یا دو چشم محروم شدند.  ‏

از اولین سکونتگاه ارمنیان مشهد اطلاع صحیحی در دست نیست Ùˆ بیشتر گزارش  های به جای مانده از ‏قرن بیستم میلادی است. شروع رونق زندگی ارمنیان مشهد را باید از میانۀ قرن نوزدهم میلادی ‏دانست اما شواهد مکتوب دورۀ قاجار در این مورد متناقض است. اعتمادالسلطنه هنگام مسافرت به مشهد نوشته Ú©Ù‡ ارمنی  ای ‏در این شهر وجود ندارد.  شاید، نویسندگان مکتب شاپوری نیز به تبعیت ‏از ÙˆÛŒ در اوایل دورۀ پهلوی نوشتند Ú©Ù‡ تا پنجاه سال پیش در خراسان هیچ ارمنی  ای نبوده Ùˆ از این تاریخ بازرگانان ‏ارمنی از راه روسیه به مشهد آمده Ùˆ ساکن شده اند.

مشاغل و نقش اقتصادی ارمنیان مشهد

‏در سال  های اولیۀ حکومت رضا شاه،‏ فعالیت اقلیت  های دینی در مشاغل دولتی محدودیت  هایی داشت. با وجود این، ارمنیان بر خلاف دیگر اقلیت  ها در ‏ادارات دولتی نیز اجازۀ کار داشتند. طبیب قوچانی دربارۀ موقعیت آنان پس از ورود اروپایی  ها به ‏ایران چنین نوشته:

«Ø¹Ù„ÛŒ  الحساب برای طایفۀ ارمنیان خوب شده است به جهت آنکه در صدد تحصیل زبان ‏خارجه برآمدند Ùˆ آن عمل را تکمیل کردند. در این صورت، مردم اروپا محتاج به ترجمۀ آنها شدند، ‏چون زبان  دان بودند Ùˆ در کارهای بانک Ùˆ کمپانی نصب شدند Ùˆ ریاستی نسبت به سایرین پیدا کردند. ‏از طرف دیگر، هم  مذهب Ùˆ هم  دین اهل اروپا بودند Ùˆ وثوق فرنگی  ها به آنها بیشتر بود.

در اوایل دهۀ Û±Û³ÛµÛ°Ø´ØŒ هفت تن از ارمنیان در دستگاه  های دولتی Ùˆ بنگاه  های خارجی ‏مشغول به کار بودند: یک نفر در وزارت فرهنگ، یک نفر در پست Ùˆ تلگراف، دو نفر در شرکت نفت، یک ‏راننده در کنسولگری امریکا، یک نفر در بیمارستان امریکایی  ها Ùˆ یک نفر هم در اصل چهار ترومن.  یکی دیگر از ارمنیان نیز به نام خاچیک کارمند بانک ملی مشهد بود. ‏

مسیو میکائیلیان، از شناخته شده  ترین ارمنیان مشهد، کارمند پست Ùˆ تلگراف خراسان بود Ú©Ù‡ در دورۀ ‏جنگ جهانی دوم از اصفهان به مشهد آمده Ùˆ به سبب تسلط بر زبان انگلیسی Ùˆ تلگراف به استخدام ادارۀ ‏پست Ùˆ تلگراف خراسان در آمده Ùˆ مسئول تلگراف خارجه بود. ÙˆÛŒ بعدها معلم تلگرافچی لاتین برای ‏کارآموزان این اداره در مدرسۀ پست Ùˆ تلگراف شد Ú©Ù‡ همه شاگردان Ùˆ کارکنان پست Ùˆ تلگراف ‏خراسان از ÙˆÛŒ به نیکی یاد Ù…ÛŒ  کنند.

ارمنیان مشهد از دو گروه ارمنیان ایرانی Ùˆ ارمنیان تبعۀ روسیه تشکیل Ù…ÛŒ شدند. بازرگانان ارمنی تابع روسیه، Ú©Ù‡ ابتدا در سرای سلطانی حجره گرفتند، بیشتر در زمینۀ صادرات پشم Ùˆ پنبه ‏فعالیت داشتند. آنان پشم را از افغانستان Ùˆ پنبه را از خراسان Ù…ÛŒ  خریدند Ùˆ به روسیه صادر Ùˆ در مقابل، از روسیه ‏قند، شکر Ùˆ مال التجارۀ ذرعی وارد Ù…ÛŒ کردند.

حضور مسیحیان پرشمار Ùˆ با گرایش  های فرقه  ای گوناگون در مشهد موجب ساخت چندین کلیسا در این شهر شده Ú©Ù‡ هریک به فرقه  ای خاص در مسیحیت تعلق دارد. مهم  ترین کلیسای مشهد متعلق به ارمنیان است. زمان ساخت برخی از این ‏کلیساها با دقت ثبت نشده. در گزارش  های زمان نادرشاه، به ساخت یک کلیسا اشاره شده اما ‏پس از آن Ùˆ در دورۀ قاجار، از وجود کلیسا در این شهر سخنی به میان نیامده است.‏

ارمنیان ابتدا یک مکان عبادی در محدودۀ گنبد سبز داشتند. بعدها، با همکاری خیران ارمنی ‏کلیسایی نزدیک به محلۀ ارمنیان در ارگ ساخته شد Ú©Ù‡ اکنون در ضلع شرقی میدان Û±Û° دی، در خیابان امام خمینی، قرار دارد. براساس اسناد منتشر نشدۀ استانداری وقت خراسان، کلیسای ارمنیان، پس از افزایش شمار ارمنیان، در Û±Û³Û±Û·Ø´ ساخته ‏شد. ارمنیان مشهد در نامۀ مورخ Û²Û¶/Û·/Û±Û³Û±Û·Ø´ به پاکروان، استاندار خراسان، چنین نوشته  اند:

«Ú†ÙˆÙ† ارمنیان مشهد تابع ‏خلیفه  گری جلفای اصفهان هستند Ùˆ هر ساله یک روحانی از طرف هیئت روحانیان جلفا، به طور ‏موقت، برای اجرای مراسم Ùˆ آئین  های دینی به مشهد مسافرت Ù…ÛŒ  کند ولی به دلیل افزایش جمعیت ‏ارمنیان مشهد، Ú©Ù‡ بیش از Û±Û±Û° خانوار است Ùˆ اجرای آئین  های دینی چون تولد، ازدواج Ùˆ دفن ‏نیازمند یک کشیش دائمی Ùˆ تشکیل یک نمازخانه[Û¸Û²] Ù‡Ø³ØªÙ†Ø¯ در خواست اجازۀ تشکیل یک ‏نمازخانه نمودند».[Û¸Û³]

پاکروان نیز نامه  ای برای وزارت کشور نوشت Ú©Ù‡ به نخست  وزیر ارجاع شد Ùˆ او در Û³Û° آذر۱۳۱۷ش ‏خطاب به وزارت کشور دستور داد:

«ØªØ´Ú©ÛŒÙ„ نمازخانه Ùˆ اقامت کشیش مزبور در مشهد برای انجام آیین ‏مذهبی مانعی ندارد».[Û¸Û´]

برنامۀ ساخت کلیسا سه سال ادامه یافت Ùˆ به یاری هاروطونیان Ùˆ مساعدت  های کامیاران در Û±Û³Û²Û°Ø´ به پایان رسید.

هیئت نمایندگان ارمنیان مشهد در Û³Û° مرداد ‏‏۱۳۲۳ش خرید قطعه زمینی را در جنب خندق شهر از شهرداری مشهد درخواست کرد. آرمناک گِوُرکیان، رئیس ‏هیئت کلیسای ارمنیان، پس از سه سال نامه  نگاری توانست Û²Û²Û³ متر زمین را با اجازۀ وزارت کشور به منظور ساخت بنای مسکونی برای خادمان کلیسای ارمنیان از ‏شهرداری مشهد خریداری کند. آرمناک سانطوریانس، رئیس Ùˆ خاچیک ‏سافاریان، منشی هیئت ارمنیان مشهد، پس از خرید زمین در Û±Û³Û²Û·Ø´ Ùˆ ثبت آن در دفترخانۀ شمارۀ ‏‏۶، در Û±Û· مهر ۱۳۳۳ش، درخواست سند کردند. ‏

امروزه، ‏مسئولیت کلیسا با آقای آلفرد هاوان است. شایان ‏ذکر است Ú©Ù‡ این کلیسا، با توجه به ارزش  های معماری Ùˆ تاریخی آن، در ۲۵مرداد۱۳۸۴ش از سوی سازمان میراث ‏فرهنگی در فهرست آثار تاریخی Ùˆ فرهنگی کشور به ثبت رسیده است. ‏

آرامستان ارمنیان ‏مشهد

یکی از یادگارهای مهم ارمنیان مشهد آرامستان آنان است Ú©Ù‡ اهمیت آن در گفتارهای عامیانه Ùˆ ‏منابع مکتوب نیز مشخص است. دالمانی گزارش کرده Ú©Ù‡ ارمنیان در اوایل قرن بیستم با روس ‏ها به طور مشترک یک آرامستان داشتند[Û¹Û²] Ø¨Ù‡ همین دلیل آرامستان روس ها را در ‏خیابان فردوسی آرامستان ارمنیان نیز Ù…ÛŒ  نامیدند.‏

ارمنیان مشهد آرامستان دیگری نیز در خارج از شهر داشتند Ú©Ù‡ در غرب Ùˆ خارج از حصار شهر، بیرون ‏دروازۀ بالا خیابان، واقع بود. در این آرامستان، Ú©Ù‡ یک ‏در آهنی بزرگ Ùˆ دیوارهایی مستحکم داشت، از سنگ قبرهای مرمر درجه یک استفاده شده. امروزه، این گورستان در خیابان حر عاملی، ابتدای تقاطع شهید کریمی، واقع شده است؛ یعنی، برخلاف گذشته Ú©Ù‡ دور از شهر بود به دلیل گسترش جغرافیایی شهر در یکی از محلات پرجمعیت مرکزی ‏شهر قرار گرفته است.