عشایر ایل شاهسون

در ایران قبایل و قشر هتی مختلفی است که ساختار و رسوم متفاوتی دارند که یکی از این ایل های مربوط به شاهسونی ها است در ادامه ی مطلب با ایروناسیر همراه باشید
شواهد موجود بیانگر آن است Ú©Ù‡ اگر نه همه، دست‌Ú©Ù… تعدادی از گروه‌های ایل شاهسون از دشت مغان به خرقان Ùˆ خمسه کوچیده‌اند.(Ú©Ù‡ البته نباید این گروه را با اتحادیه ایل خمسه فارس اشتباه گرفت). شیوه زندگی عشایر شاهسون Ùˆ بسیاری از ویژگی‌های فرهنگی ØŒ علی الخصوص آلاچیق‌های نیم‌کره‌ای، آن‌ها را از سایر گروه‌های ایلی ایران حتی ایلات خرقان Ùˆ خمسه متمایز Ù…ÛŒ‌سازد. پاره‌ای از این ویژگی‌ها را Ú©Ù‡ منشاء ترکی دارند Ù…ÛŒ‌توان در میان سایر ایلات ترک زبان ایران مشاهده کرد. Ú¯Ùˆ اینکه برخی طوایف شاهسون خاستگاه ترکی ندارند Ùˆ توانسته‌اند پاره‌ای از ویژگی‌های متمایزشان را حفظ نمایند.عنوان شاهسون به فارسی به معنی شاه دوست است. این عنوان پس از پیروزی انقلاب اسلامی به ایل سون یا دوستدار مردم تغییر نام یافت. اسکندر بیگ ترکمان مورخ معروف عصر صفوی استعمال کلمه “شاهی سیون” را ضمن وقایع فتح عراق در دوره شاه اسماعیل اول Ùˆ همچنین بیان وقایع زمان شاه طهماسب به کار برده‌ است. اما اصطلاح سیاسی این شعار زمانی اهمیت پیدا کرد Ú©Ù‡ به طرفداران شاه اسماعیل دوم اطلاق شد Ùˆ این در حالی بود Ú©Ù‡ بر سر جانشینی شاه طهماسب بین جانشینان او اختلاف افتاد Ùˆ در این میان دختر طهماسب به نام پریخان خانم Ú©Ù‡ سیاستمدار مقتدری بود به طرفداری از اسماعیل میرزا خود را شاهی‌سون اعلام نمود.امروزه شاهسون‌ها علاوه بر مناطق گسترده‌ای از کشور ایران در دیگر کشورهای همسایه از جمله جمهوری آذربایجان، عراق، ترکیه، افغانستان Ùˆ کشمیر نیز سکونت دارند.خاستگاه عشایر ایل شاهسونبا وجود اسناد نسبتاً فراوانی Ú©Ù‡ راجع به تاریخ شاهسون‌ها وجود دارد، منشا پیدایش شاهسون‌ها Ùˆ ایل شاهسون هنوز در پردهٔ ابهام قرار دارد. گمان Ù…ÛŒ‌رود ایل شاهسون مجموعه‌ای از گروه‌های قبایلی باشند Ú©Ù‡ حدوداً بین قرن شانزدهم Ùˆ هیجدهم به صورت اتحادیه‌ای گردهم آمدند. در قرن حاضر دربارهٔ منشا پیدایش شاهسون‌ها سه روایت متفاوت وجود دارد.

از جمله این روایات از جانب سرجان ملکم است با این شرح Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ‌گوید:

شاه عباس اول از همان آغاز سلطنت ناگزیر به مقابله با زیاده‌طلبی امیران بزرگ قبایل قزلباش برخاست. ÙˆÛŒ بدین منظور، برخی از سران قزلباش را به خاک هلاکت نشاند Ùˆ برای مقابله با طغیان قبایل قزلباش قبیله‌ای تاسیس نمود Ùˆ آن را شاهسون یعنی دوستدار شاه نامید Ùˆ از همه مردان قبایل خواست تا به‌عنوان عضوی از این قبیله ثبت نام نمایند. شاه این قبیله را به عنوان فداییان Ùˆ سرسپردگان خاندانش در نظر گرفت Ùˆ با حمایت ویژه‌ای Ú©Ù‡ از این قبیله به عمل آورد، آن را از دیگران متمایز Ùˆ برجسته ساخت.ولادیمیر مینورسکی در مقاله‌ای با عنوان “شاهسون” Ú©Ù‡ در دائرة‌المعارف اسلامی درج گردیده است، خاطرنشان Ù…ÛŒ‌کند Ú©Ù‡ اسناد Ùˆ شواهد موجود روایت مالکم را تا حدی مغشوش ساخته است زیرا منابع تاریخی عصر صفوی ما را به این حقیقت Ú©Ù‡ شاه عباس اول قبیله‌ای را ایجاد نموده Ùˆ آن را شاهسون نامیده باشد رهنمون نمی‌سازد.روایت شاهسون‌ها متفاوت با روایت مالکم است. اما در تضاد با آن نیست Ùˆ تنها در جزئیات اختلاف وجود دارد. شاهسون‌ها نیز مهاجرت اجدادشان را از آناتولی تائید نموده‌اند. روایت رسمی Ùˆ مورد قبول افراد ایل Ú©Ù‡ در نوشته‌های مربوط به ایل شاهسون نیز منعکس گردیده، در قرن حاضر اولویت یافته است. به اعتقاد شاهسون‌ها ایل شاهسون از سی Ùˆ دو طایفه با موقعیتی برابر تشکیل‌شده است. شاهسون‌ها مدعی هستند Ú©Ù‡ آنان هیچ وقت تحت امر یک رئیس ارشد نبوده‌اند. مطابق نظریه‌های رایج، شاهسون‌ها در زمان صفویه در مغان به سر Ù…ÛŒ‌برده‌اند. اما در مورد بومی بودن Ùˆ یا مهاجر بودن آن‌ها به منطقه Ùˆ در صورت پذیرش مهاجرت، بر سر زمان مهاجرت اختلاف دیدگاه وجود دارد.با توجه به روایات Ùˆ سندیت‌های تاریخی موجود، اتحادیه ایل شاهسون از چند طایفه شامل بومیان دشت مغان (احتمالاً آلانها Ùˆ تیره مهرگانیان آریایی نژاد ” آینالی‌ها = آئینه‌ای‌ها، مهرپرستان”) Ùˆ مهاجرینی مانند اعقاب طوایف افشار Ùˆ طوایف شاملو (مهاجر از آناتولی) Ùˆ برخی از قبایل قزلباش Ùˆ غزهای ترک نژاد آسیای میانه، تشکیل یافته باشد Ú©Ù‡ تحت یک اتحادیه سیاسی، نظامی Ùˆ اجتماعی خاص با زبان رسمی ترکی ائیلیاتی برای افراد ایل، گرد هم آمده‌اند Ùˆ در سده‌های Û±Û¶ تا Û±Û¸ میلادی نقش سیاسی Ùˆ نظامی پر رنگی را در تاریخ منطقه Ùˆ حتی ایران داشته‌اند.

وجه تسمیه اصطلاح شاهسون

در معنای واژه شاهسون Ú©Ù‡ محتوی پاره‌ای ارزش‌های نمادین است Ù…ÛŒ‌بایست بیشتر پژوهش گردد. در Ú©Ù„ واژه شاهسون دارای مفاهیمی است Ú©Ù‡ به شرح زیر آورده شده:در وهله اول از واژه شاهسون معنای سرسپردگان شاه استنباط Ù…ÛŒ‌گردد.(دوستداران شاه)

مسکن

شاهسون‌ها به مجموعه چند آلاچیق Ùˆ کومه‌ای Ú©Ù‡ در یک نقطه برپا شده باشد، اوبه Ù…ÛŒ‌گویند. محلی Ú©Ù‡ اوبه در آن قرار گرفته Ùˆ یا به جایی Ú©Ù‡ چادرها در آنجا برافراشته Ù…ÛŒ‌شوند یورد اطلاق Ù…ÛŒ‌گردد. مشخصه اصلی یورد سنگ چین‌های هلالی Ø´Ú©Ù„ (قوسی) است Ú©Ù‡ به موقع استقرار اولین آلاچیق یا کومه در آنجا، برای گذاشتن فارماش (جا رختخوابی پشمی) Ùˆ سایر اسباب Ùˆ اثاث چیده شده Ùˆ چوب‌های چادرها به این فاصله تقریبی یک متر خارج از این سنگ‌چین هلالی چیده Ù…ÛŒ‌شوند. سبب اصلی چیدن این سنگ‌ها به خاطر مصون Ù†Ú¯Ù‡‌داشتن اسباب Ùˆ اثاث پشمین از تماس با کف زمین جلوگیری از نفوذ نم Ùˆ رطوبت به داخل آن‌هاست. معمولاً هر فرد عشایر تا آخر عمر به خاطر دارد Ú©Ù‡ در کدام یورد به دنیا آمده است. همچنین هرکدام از این یوردها دارای القاب یا عناوین قراردادی به خصوص هستند Ú©Ù‡ ممکن است برخی از اسامی یادآور یک جریان تاریخی Ùˆ یا واقعه Ùˆ پیشامدی نیز باشد. به دلیل اینکه در مقایسه با سایر مناطق عشایری ایران هر دو ناحیه سردسیر Ùˆ گرم سیر شاهسون، (تابستان ییلاق Ùˆ زمستان قشلاق) آب Ùˆ هوای سردی دارند به همین خاطر عشایر شاهسون به تجربه دریافته‌اند از چادری استفاده نمایند Ú©Ù‡ حتی‌المقدور بیشترین هماهنگی را با شرایط محیطی داشته باشد.

آلاچیق و کومه

آلاچیق Ùˆ کومه مسکن اصلی عشایر شاهسون در ییلاق Ù…ÛŒ‌باشد. آلاچیق یکی از مشخصات Ùˆ نشانه‌های عشایر شاهسون است Ú©Ù‡ چادر نیمکره‌ای Ø´Ú©Ù„ Ù…ÛŒ‌باشد Ùˆ کومه چادر دالانی Ø´Ú©Ù„ دارد Ùˆ معمولاً از آلاچیق Ú©ÙˆÚ†Ú© تر است Ùˆ از جنس خشنی Ùˆ با آلاچیق Ú©Ù‡ با دقت Ùˆ مهارت Ùˆ ظرافت درست Ù…ÛŒ‌شود قابل مقایسه نمی‌باشد. آلاچیق همیشه با کومه همراه Ù…ÛŒ‌باشد.

پوشاک

امروزه پوشاک مردان Ùˆ زنان شاهسون همانند پوشاک روستائیان اطراف منطقه Ù…ÛŒ‌باشد Ùˆ هرگونه تغییر Ùˆ تحولی در نوع یا Ø´Ú©Ù„ لباس روستائیان به‌وجود آمده‌ است در ترکیب Ùˆ نوع لباس عشایر شاهسون نیز این تغییرات مشاهده شده‌ است. در زمان‌های قدیم مردان Ùˆ زنان منطقه دارای لباس مخصوص بوده‌اند Ú©Ù‡ امروزه حتی در دور افتاده ترین نقطه آذربایجان Ùˆ دیگر نقاط نیز هیچ اثری از آن پوشش دیده نمی‌شود. زنان شاهسون (البته برخی بخصوص زنان سالخورده) تا حدودی بافت سنتی پوشاک خود را حفظ کرده Ùˆ در مواردی نیز هیچ الگو یا ترکیب جدیدی را دربافت سنتی لباس خود راه نداده‌اند.

پوشاک زنان شاهسون شامل Û¹ تکه‌است Ú©Ù‡ عبارتند از

کوینک (پیراهن)

تومان (تنبان یا دامن شلیته‌ای)

یایلیق (روسری)

آلین یایلیقی (چارقدی Ú©Ù‡ از روی یایلیق Ùˆ برای نگهداشتن آن از بالای پیشانی بسته Ù…ÛŒ‌شود)

آرخچین (عرقچین)

یل (نیم تنه ساده‌ای Ú©Ù‡ زمستان‌ها روی جلیقه پوشیده Ù…ÛŒ‌شود.)

جوراب

جلقا (جلیقه بی آستین)

باشماق (کفش)

ياشماق (دستمالی كه بر روي دهان مي بستند)

در مطالعه اقتصادی عشایر شاهسون صنایع دستی بعد از فعالیت‌های دامداری Ùˆ کشاورزی قرار Ù…ÛŒ‌گیرد. زندگی Ú©ÙˆÚ† نشینی Ú©Ù‡ بر پایه پرورش دام Ùˆ تولید فراورده‌های دامی بویژه گوسفند Ùˆ بز استوار است امکان تهیه مواد اولیه برای تولید دست بافت‌های مختلف را با بکارگیری سلیقه Ùˆ هنر خلاقه زنان شاهسونی فراهم نموده‌است.از جمله صنایع دستی تولیدی توسط زنان عشایر شاهسون عبارتند از: قالی Ùˆ قالیچه -گلیم، زیلو، جاجیم Ùˆ خورجین – پلاس (چادر) چوقا یا برک – کلاه – دستکش – جوراب – گیوه – پاپوش – حصیر – مفرش – نمک دان Ùˆ….

در وهله دوم، این واژه بیانگر سر سپاری به طریقت صفویه , مذهب شیعه Ùˆ ائمه به خصوص علی بن ابی‌طالب است Ú©Ù‡ شاهان صفویه نمایندگان آنان به شمار Ù…ÛŒ‌رفتند Ùˆ نه تجلی Ùˆ تجسم آنان.در وهله سوم واژه شاهسون حس انزجار Ùˆ مخالفت شدیدی را نسبت به عثمانی سنی مذهب Ú©Ù‡ دشمن دیرینه صفویان شیعه مذهب بودند، پدید Ù…ÛŒ‌آورد. اعلام شاهسونی از سوی روسای قبایل بدین معنا بود Ú©Ù‡ آنان پیروی از فرامین شاه را در Ø­Ú©Ù… فرایض دینی Ùˆ اخلاقی خود تلقی Ù…ÛŒ‌کردند.در وهله چهارم Ù…ÛŒ‌توان معنا Ùˆ مفهوم شاهسونی را در حس میهن‌دوستی Ùˆ ایران پرستی در نزد مردمان شاهسون جستجو کرد.

 Ù‡Ø±Ù… سازمان تولیدی ایل شاهسون از خانوار آغاز Ùˆ به تیره Ùˆ طایفه ختم Ù…ÛŒ‌شود. در گذشته ریاست طوایف را خان‌ها به عهده داشتند Ú©Ù‡ امروز از مزایای اجتماعی-اقتصادی Ùˆ سیاسی شایانی برخوردار بودند ولی قدرت آن‌ها در برابر خوانین ایلیاتی سایر عشایر مانند قشقایی بسیار ناچیز بود. در راس هر رده Ú©ÙˆÚ†Ú© نیز مسؤلی قرار داشت Ú©Ù‡ آق سقل نامیده Ù…ÛŒ‌شد.