گنبد سلطانیه در زنجان

گنبد سلطانیه آرامگاه اُلجایتو است Ú©Ù‡ به دستور خودش در شهر سلطانیه (پایتخت ایلخانیان) ساخته شد Ùˆ از آثار مهم معماری ایرانی Ùˆ اسلامی به‌شمار Ù…ÛŒ‌رود. گنبد سلطانیه در فهرست آثار میراث جهانی به ثبت رسیده‌است.
گنبد مزبور در پنج فرسخی سمت شرقی شهر زنجان در داخل باروی شهر قدیم سلطانیه قرار گرفته Ùˆ بنایی است هشت ضلعی Ú©Ù‡ طول هر ضلع آن Û¸Û° گز است. هشت مناره نیز در اطراف گنبد دارد؛ Ùˆ قدیمی‌ترین گنبد دوپوش موجود در ایران است. رنگ گنبد آبی است. بر روی این اضلاع گنبد بلندی قرار نوشته‌اند. ارتفاع بنا Û´Û¸Ù«Ûµ متر Ùˆ قطر دهانه داخلی آن Û²ÛµÙ«Ûµ متر Ù…ÛŒ‌باشد در قسمت بالایی آن ساختمان دور تا دور اتاق‌ها Ùˆ غرفه‌گرفته. خود گنبد از کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ پوشیده Ùˆ سقف داخل اتاق‌های بالا با Ú¯Ú†‌بری‌ها Ùˆ آجرهای رنگارنگ تزیین یافته‌است. در حاشیه طاقها آیات قرآنی Ùˆ اسماالله با خط جلی نوشته شده‌است. حکاکی‌هایی در آجرهای دیوارها Ùˆ سقف‌های رنگین بنا نیز دیده Ù…ÛŒ‌شود.تزیینات Ùˆ چگونگی ساخت این آرامگاه در واقع نقطهٔ عطفی در معماری آن دوران بوده به این Ø´Ú©Ù„ Ú©Ù‡ سبکی جدید را در معماری به‌وجود آورده Ú©Ù‡ از معماری سلجوقی جدا شده‌است. ساخت این گنبد در سال Û·Û°Û² هجری قمری به دستور الجایتو در شهر سلطانیه، پایتخت آن زمان ایلخانیان آغاز شد Ùˆ در سال Û·Û±Û² هجری قمری به اتمام رسید. بعضی از تاریخ نویسان نوشته‌اند سلطان محمد خدابنده این گنبد Ùˆ بنای عظیم را بنا کرد Ú©Ù‡ اجساد ائمه اول Ùˆ سوم شیعیان یعنی علی Ùˆ حسین را از آرامگاهای خود به آنجا منتقل کند؛ ولی به علت خوابی Ú©Ù‡ دید از این عمل منصرف شد.دالان‌های تودرتویی در سردابهٔ این بنا موجود است Ú©Ù‡ حدس زده Ù…ÛŒ‌شود برای اجرای مراسم خاصی به کار Ù…ÛŒ‌رفته‌است. حتی حدس Ù…ÛŒ‌زنند Ú©Ù‡ سلطان محمد خدابنده پس از مدتی از اسلام روی برگردانده Ùˆ دوباره به اصل خود برگشته Ùˆ شمن شده Ùˆ این دالان‌ها Ùˆ فضاها برای اجرای مراسم مذهبی خاص پس از مرگ ÙˆÛŒ بوده‌است. البته جسد ÙˆÛŒ نیز به جای دفن در سردابه، در کوه‌های اطراف دفن شده‌است.گفته Ù…ÛŒ‌شود در ساخت گنبد بزرگ شهر فلورانس از این گنبد الگوبرداری شده‌است. بنای این گنبد Ú©Ù‡ بعد از گنبدهای سانتاماریا دلفیوره Ùˆ ایاصوفیه سومین گنبد بزرگ دنیاستمعماری.

این بنا باشکوه‌ترین ساختمان شیوه آذری Ùˆ شاید Ú©Ù„ معماری ایران است Ú©Ù‡ در کنار آن آرامگاه سلطان محمد خدابنده (الجایتو) ساخته شده‌است. از ارسن بزرگ سلطانیه Ú©Ù‡ در بر گیرندهٔ بیمارستان، خانقاه Ùˆ میانسرای آن بوده، تنها گنبدخانه Ùˆ آرامگاه الجایتو بازمانده‌است. میان سرای نام برده شاید به اندازهٔ دو برابر میدان نقش جهان بوده‌است. فضای تربت خانه‌ها بعدها به آن افزوده شده‌است.گنبد دارای ارتفاع Û´Û¸Ù«Ûµ متر Ùˆ قطر دهانه Û²ÛµÙ«Ûµ متر Ù…ÛŒ‌باشد Ú©Ù‡ در سال Û·Û°Û³ (Ù‡‍. Ù‚) به دستور الجایتو (سلطان محمد خدابنده) برای انتقال پیکر علی ابن ابیطالب از نجف به سلطانیه ساخته شداین بنا در Û±Û° سال توسط Û³Û°Û°Û° نفر کارگر ساخته شد.این بنا شامل Û¸ ایوان Ùˆ Û¸ مناره است Ú©Ù‡ گفته Ù…ÛŒ‌شود از Û¸ در بهشت (ابواب البر یا درهای نیکی) الگو گرفته‌است. بنا دربرگیرنده دو دوره تزئینات Ù…ÛŒ‌باشد. دور اول تزئینات آجر Ùˆ کاشی بوده Ú©Ù‡ به واسطه آجر Ùˆ کاشی آیاتی از قرآن Ùˆ نام الله Ùˆ محمد Ùˆ علی Ùˆ نام سلطان نوشته شده‌است اما پس از مدتی به دلیلی ناشناخته سلطان محمد خدابنده دستور پوشانیدن تزئینات کاشی با اندود Ú¯Ú† را Ù…ÛŒ‌دهد.

 Ú¯Ù†Ø¨Ø¯ سلطانیه شامل سه بخش اصلی ورودی، تربت‌خانه Ùˆ سردابه است.

 Ø³Ù„طان الجایتو پس از نومید شدن از انتقال پیکر علی، از خاک نجف Ùˆ کربلا به سلطانیه انتقال داد Ùˆ در ساخت قسمتی از گنبد استفاده کردکه به تربتخانه مشهور است. سلطان سفارش کرده بود Ú©Ù‡ در سردابه دفن شود. الجایتو Û² سال پس از پایان ساخت گنبد در سن Û³Û´ سالگی بر اثر بیماری درگذشت. سرداب، محل دفن سلطان است اما عده‌ای از تاریخ نگاران این‌گونه نوشته‌اند Ú©Ù‡ سلطان در جایی غیر از سردابه دفن شده‌است.