مسجد زیبای شیخ لطف الله در اصفهان

میخواهیم یک بنای بسیار شیک ØŒ زیبا Ú©Ù‡ شاهکار معماری آن در قرن پانزدهم مشهور شد نام این مکان مسجد شیخ لطف الله Ù…ÛŒ باشد Ú©Ù‡ با بهترین متریال ساخته شده است .این مسجد به سبب نداشتن مناره Ùˆ صحن شهرت زیادی دارد.این مسجد در مجموعه ÛŒ جهانی میدان نقش جهان  Ø§ØµÙÙ‡Ø§Ù† واقع شده است.مسجد شیخ لطف الله مدورترین گنبد جهان را دارد Ú©Ù‡ به عنوان یکی از زیباترین گنبدهای دنیا از آن یاد Ù…ÛŒ شود.

گنبد این مسجد در طول روز به سه رنگ خاکی، صورتی و خاکستری در می آید.معرفی مسجد شیخ لطف الله | عبادتگاهی در قلب میدان نقش جهان

مسجد شیخ لطف الله مسجدی تاریخی Ùˆ مشهور در اصفهان است Ú©Ù‡ شاهکاری از معماری Ùˆ کاشی کاری به شمار Ù…ÛŒ رود. هنر Ùˆ معماری در این بنا در اوج زیبایی خود به نمایش گذاشته شده است Ùˆ دل از بینندگان Ù…ÛŒ رباید. این مسجد در ضلع شرقی میدان نقش جهان Ùˆ مقابل عمارت عالی‌قاپو Ùˆ در همسایگی مسجد امام قد علم کرده Ùˆ زیبایی خود را به رخ رهگذران Ù…ÛŒ کشد.بسیاری معتقدند Ú©Ù‡ این بنا در واقع فقط نقش یک مسجد را مانند سایر مساجد ندارد Ùˆ معمار، به Ø´Ú©Ù„ÛŒ هنرمندانه، فضایی را در آن ایجاد کرده Ú©Ù‡ حتي پیروان سایر اديان Ùˆ همه ÛŒ انسان ها متوجه نور الهی Ùˆ عرفانی در آن شوند.این اثر در Û±Ûµ دی سال Û±Û³Û±Û° با شماره Û±Û°Ûµ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته Ùˆ به دلیل شهرت این مسجد از نظر تاریخی Ùˆ معماری، تمبر مشترکی با نقش این بنا از چین منتشر شده است.
مسجد شیخ لطف الله | متفاوت از سایر مساجد براساس چند دلیل، کارشناسان این مسجد را متفاوت از همه ی مساجد می دانند:عدم وجود مناره بر فراز مسجد،آنچه که در نگاه اول به این مسجد ذهن را به خود مشغول می کند عدم وجود مناره در کنار گنبد است در حالی که در تمامی مساجد مناره به عنوان جزیی جدانشدنی از معماری می باشد.پیش از اسلام، مناره به عنوان جهت یاب و مسیریاب بر روی ساختمان ها ساخته می شد و وجود مناره ها حکایت از وجود یک شهر داشت. پس از ورود اسلام، مناره و گلدسته تبدیل به نشانه ای از مسجد شد و برای خواندن اذان و دعوت مردم به نماز مورد استفاده قرار گرفت.اما از آنجا که مسجد شیخ لطف الله عبادت گاهی برای درباریان و خانواده شاه بوده ، مناره ای بر فراز آن احداث نشده تا عامه ی مردم به این مسجد نیایند. حتی در نوشته های جهانگردانی که در زمان صفوی از اصفهان بازديد کرده اند، سخن زیادی از این مسجد دیده نمی شود و این می تواند ناشی از دو علت باشد:مسجد همسايه شيخ لطف الله يعني مسجد امام، به علت بزرگی و عظمت خود بيشتر مورد توجه قرار مي گرفته است.مسجد شیخ لطف الله فضای خصوصی درباریان بوده و کسی اجازه ی ورود به آن را نداشته است.

نبود شبستان و وجود پله

همانگونه که گفتیم، این مسجد مناره ای ندارد اما تفاوت دیگر آن با مساجد دیگر عدم وجود شبستان ورودی (حیاط) می باشد و ورود به آن از طریق پله میسر است. به نظر می رسد عدم وجود شبستان یا صحن ورودی، به سبب رعایت تقارن در میدان نقش جهان باشد چرا که این مسجد دقیقا در روبه روی عمارت عالی قاپو قرار گرفته است و این مسئله سبب شده که نتوان صحن یا حیاطی رو به قبله که برای نمازگزاری قابل استفاده باشد، برای آن طراحی نمود.نبود مناره و صحن، باعث شده تا رواقی پوشیده از کاشی کاری های زیبا و پرکار عامل ارتباط فضای مسجد به گنبد باشد.

 ÙˆØ¬ÙˆØ¯ راهروی مخفی

گفته می شود که به منظور دسترسی شاه به شیخ لطف الله، راهی زیر زمینی تعبیه شده بوده که ملاقات شاه با این عالِم را میسر می کرده است. این راهرو در میان کاخ عالی قاپو و مسجد قرار داشته و امروزه مسدود می باشد.

 Ø¬Ù‡Øª بنا نسبت به قبله

یکی از ویژگی‌های شاخص مسجد شیخ لطف الله، چرخش Û´Ûµ درجه‌ای آن نسبت به محور شمال- جنوب است Ú©Ù‡ اصطلاحا به آن پاشنه Ù…ÛŒ گویند. اما علت این چرخش چیست؟ در معماری ايرانی- اسلامی، مساجد به گونه ای هستند Ú©Ù‡ مردم به هنگام ورود به شبستان در جهت قبله قرار Ù…ÛŒ گیرند اما درب ورودی مسجد شیخ لطف الله به سمت ضلع شرقی میدان باز Ù…ÛŒ شود Ùˆ اگر مسجد را نیز به همین جهت Ù…ÛŒ‌ساختند، با مشکلاتی در جهت یابی قبله مواجه Ù…ÛŒ شدند. به منظور حل این مشکل، یک راهرو در بنا ایجاد شده است Ú©Ù‡ از ابتدای ورودی مسجد به سمت Ú†Ù¾ امتداد دارد Ùˆ سپس به سمت راست Ù…ÛŒ‌چرخد. این به آن معناست Ú©Ù‡ در ظاهر، ساختمان مسجد در شرق است Ùˆ از نمای خارجی چنین برداشت Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ دیوار آن در جهت شمال به جنوب Ù…ÛŒ باشد اما در همین دیوار محرابی وجود دارد Ú©Ù‡ رو به قبله است.جالب اینجاست Ú©Ù‡ در بیرون مسجد اثری از کجی Ùˆ زاویه دیده نمی شود Ùˆ گنبد کوتاه مسجد به دلیل مدور بودن، جهت یا زاویه مخالفی را نشان نمی‌دهد اما به محض ورود متوجه چرخش صحن نسبت به نمای خارجی Ù…ÛŒ شویم چرا Ú©Ù‡ پس از گذر از ورودی تاریک، وارد راهروی طولانی متصل به آن Ù…ÛŒ شویم Ùˆ سپس به فضای اصلی Ùˆ محوطه زیر گنبد Ù…ÛŒ رسیم.

تاریخچه مسجد شیخ لطف الله

مسجد شیخ لطف الله نمونه ای منحصر به فرد از کاشی کاری محسوب Ù…ÛŒ شود Ùˆ معماری استادانه ای را به تصویر Ù…ÛŒ کشد. این مسجد همزمان با آغاز ساخت چهار باغ Ùˆ باغ هزارجریب (باغی در جنوب اصفهان Ùˆ در دامنه کوه صفه در انتهای خیابان چهارباغ Ú©Ù‡ امروزه اثری از آن دیده نمی شود) طراحی گردید Ùˆ در دوران اوج شکوفایی معماری صفویه مورد بهره برداری قرار گرفت. گفته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ پیش از ساخت مسجد، خرابه های مسجدی از گذشته در این محل قرار داشته است. ساخت مسجد شیخ لطف الله در سال Û±Û°Û±Û± هجری قمری به دستور شاه عباس اول Ùˆ به منظور تجلیل از مقام شیخ لطف الله میسی آغاز شد Ùˆ پس از Û±Û¸ سال عملیات ساختمانی Ùˆ تزیینات آن در سال Û±Û°Û²Û¸ هجری قمری به پایان رسید. بعدها این مسجد به نام ملا فتح الله شناخته شد Ùˆ  سپس از آنجایی Ú©Ù‡ به مجتهد اعلم یا مرجع تقلید، صدر یا صدرالعلما  گفته Ù…ÛŒ شد، به نام مسجد صدر مشهور گردید اما امروزه به همان نام اولیه ÛŒ خود شناخته Ù…ÛŒ‌شود.گفته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ در زمان پادشاهی رضا خان پهلوی، ÙˆÛŒ به توصیه آرتور پوپ (بزرگترین محقق در زمینه معماری ایرانی)ØŒ دستور به بازسازی Ùˆ مرمت Ú©Ù„ÛŒ مسجد شیخ لطف‌الله داد Ùˆ با توجه‌ به‌ طرح های‌ اصلی‌ Ùˆ کاشی های‌ موجود نسبت‌ به‌ مرمت‌ سردر Ùˆ گنبد اقدام‌ گردید. نشانه هایی نیز در کتیبه‌ نمای‌ خارجی‌ گنبد وجود دارد Ú©Ù‡ از مرمت توسط‌ اداره‌ باستان‌شناسی‌ در سال‌ Û±Û³Û±Ûµ خبر Ù…ÛŒ دهد.

شیخ لطف الله میسی که بود؟

شیخ لطف الله بن عبدالکریم بن ابراهیم بن علی بن عبدالعال یا شیخ لطف‌الله جبل‌عاملی مشهور به شیخ لطف الله میسی، فقیه Ùˆ دانشمندی از میس لبنان بود Ú©Ù‡ خاندانش فقهای امامیه Ùˆ ساکن در جبل عامل (مناطق ساحلی Ùˆ کوهستانیِ جنوب لبنان) بودند. در ادامه ÛŒ تلاش پادشاهان صفوی در ترویج مذهب تشیع Ùˆ اکرام Ùˆ اعظام فقها Ùˆ دانشمندان شیعه، عده ای از علمای بحرین Ùˆ جبل عامل از جمله شیخ حسین بن عبدالصمد حارثی، پدر شیخ بهایی، به ایران دعوت Ùˆ در این کشور ساکن شدند.شیخ لطف الله همراه این علما به ایران آمد Ùˆ ابتدا در مشهد مقدس ساکن شد. ÙˆÛŒ در این شهر از محضر بزرگانی مانند ملا عبدالله شوشتری استفاده کرد Ùˆ از جانب شاه عباس کبیر به خدمت آستان قدس رضوی برگزیده شد. پس از مدتی به قزوین رفت Ùˆ به تدریس مشغول گردید. در نهایت، شاه عباس Ú©Ù‡ آوازه ÛŒ او را بیش از پیش Ù…ÛŒ شنید از ÙˆÛŒ دعوت کرد تا به اصفهان بیاید.پس از مقیم شدن شیخ لطف الله در اصفهان دستور ساخت مسجد Ùˆ مدرسه ای برای ÙˆÛŒ صادر شد Ùˆ مسجد شیخ لطف الله به تدریس ÙˆÛŒ اختصاص یافت. ÙˆÛŒ علاوه بر تدریس به اقامه نماز جمعه در این مسجد نیز Ù…ÛŒ‌پرداخت Ùˆ افراد به ÙˆÛŒ اقتدا Ù…ÛŒ کردند.معماری مسجد

 Ù…سجد شیخ لطف الله اثری شاهکار از معماری Ùˆ کاشی کاری قرن یازدهم هجری Ù…ÛŒ باشد Ú©Ù‡ توسط استاد محمدرضا اصفهانی، پسر استاد حسین بنا اصفهانی از معماران مشهور آن زمان Ùˆ به شیوه اصفهانی (آخرین نوع شیوه معماری سنتی ایرانی) ساخته شده است.آبي، سبز، نخودي Ùˆ سفيد رنگ هايي هستند Ú©Ù‡ در این بنا مشاهده Ù…ÛŒ شوند Ùˆ در ترکیب با نور شما را مسحور خود Ù…ÛŒ کنند. تزيينات کاشي هفت رنگ Ùˆ معرق با نقوش گياهان بهشتی، هندسی Ùˆ ... به این مسجد جلوه ای خاص داده اند Ùˆ  استفاده از کاشی لعابی براق در کنار آجرهای مات، ترکيبی تماشایی را از دو بافت متفاوت به نمایش گذاشته است. باستان شناسان خارجی درباره ÛŒ بزرگی Ùˆ زیبایی این مسجد سخنان بسیاری گفته اند Ùˆ استفاده از نور طبیعی Ùˆ رنگ های زیبا را از ویژگی های چشمگیر آن Ù…ÛŒ دانند.کاشی‌های معرق یکی از تزئینات ویژه ÛŒ مسجد شیخ لطف‌الله هستند Ùˆ در داخل این بنا از ازاره ها (از کف طاقچه تا روی زمین) به بالا را به زیبایی پوشانده اند.

ورودی مسجد

جلو خان مسجد (فضایی وسیع در جلوی ورودی بعضی از بناهای بزرگ Ùˆ مهم) از ضلع شرقی میدان آغاز Ù…ÛŒ شود Ùˆ Ú©Ù…ÛŒ عقب نشینی دارد. با بالا رفتن از چهار پله به قسمت سردر Ù…ÛŒ رسیم Ú©Ù‡ قسمت پایینی دیوارها Ùˆ سکوهای بزرگ کناری آن پوشیده از سنگ مرمر زرد است. درب ورودی مسجد از چوب چنار یکپارچه Ùˆ به صورت دو لنگه ساخته شده است Ú©Ù‡ حدود چهارصد سال عمر دارد. در گذشته یک حوض Û¸ ضلعی زیبا نیز در جلوی مسجد قرار داشته Ú©Ù‡ در سال‌های Û±Û³Û±Û¶ تا Û±Û³Û±Û¸ برداشته شده Ùˆ امروزه اثری از آن دیده Ù…ÛŒ شود. در زمان وجود حوض، پوشش کف گنبدخانه از Ú¯Ú† بوده است Ùˆ پنجره های چوبی در آن وظیفه ÛŒ تامین روشنایی زیرزمین را بر عهده داشته اند.کتیبه ÛŒ اصلی Ùˆ بزرگ سردر مسجد از کاشی لاجوردی معرق Ù…ÛŒ باشد Ú©Ù‡ تا پایان سال Û±Û°Û±Û± قمری هجری ساخته Ùˆ پرداخته Ùˆ در سال Û±Û°Û±Û² هجری به خط ثلث سفید Ùˆ به قلم علیرضا عباسی، خطاط بسیار مشهور زمان شاه عباس، مزین شده است. عليرضا عباسی استاد بسيارى از خطاطان آن زمان بود Ùˆ خط ÙˆÛŒ در بسيارى از كتيبه‏ هاى موجود در بناهاى تاريخى شهرهايى چون مشهد، قزوين Ùˆ اصفهان دیده Ù…ÛŒ شود.دو كتيبه دیگر به خط نستعليق در بالاى پنجره‏ ای در سر در مسجد به چشم Ù…ÛŒ خورد Ú©Ù‡ چنین نگاشته شده است: مايه محتشمى خدمت اولاد على است.سردر ورودي اين مسجد مقرنس کاری های Ú©Ù… نظيری دارد Ú©Ù‡ ار نظر ظرافت جز در سردر مسجد امام، نمونه ÛŒ دیگری ندارد Ùˆ قسمت های پايين تر آن دارای کاشی های هفت رنگ، با نقوشي از Ú¯Ù„ Ùˆ گلدان Ù…ÛŒ باشد.

راهروی ورودی

پس از عبور از درب ورودی به فضای هشتی Ù…ÛŒ رسیم Ú©Ù‡ ما را به سوی راهرویی Ú©Ù‡ به شبستان منتهی Ù…ÛŒ شود، راهنمایی Ù…ÛŒ کند. این راهروی Û²Û¸ متری با کاشی های هفت رنگ با رنگ غالب آبی Ùˆ سبز بسیار زیبا به نظر Ù…ÛŒ رسد. پس از Ø·ÛŒ کردن چند قدم، در سمت راست پنجره مشبکی به چشم Ù…ÛŒ خورد Ú©Ù‡ به شبستان دید دارد Ùˆ  به عنوان مشوقی برای ادامه ÛŒ مسیر عمل Ù…ÛŒ کند.با گذر از کنار این پنجره Ùˆ قبل از رسيدن به شکستگي راهرو، دربی در سمت Ú†Ù¾ وجود دارد Ú©Ù‡ به شبستان زمستانی راه Ù…ÛŒ یابد. اين شبستان فضاي Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ براي نمازگزاری در فصول سرد سال بوده Ùˆ دارای سقف کوتاه Ùˆ ديوارها Ùˆ سقف بسيار ساده Ùˆ فاقد تزيينات است. پس از Ø·ÛŒ Û±Û´ متر از درب ورودی، راهرو با زاويه Û¹Û° درجه به سمت راست Ù…ÛŒ پیچد Ú©Ù‡ از آن به عنوان شکستگی راهرو یاد Ù…ÛŒ شود ودر محل آن پنجره ای از سنگ خارا، به ابعاد ۱۰۰در Û·Û° سانتی متر به چشم Ù…ÛŒ خورد. این راهرو علاوه بر اینکه مسئله ÛŒ قبله را حل Ù…ÛŒ کند موجب جدا کردن تدريجي عبادت کننده از فضای شهری Ùˆ آماده کردن ÙˆÛŒ برای ورود به شبستان نیز Ù…ÛŒ شود. اين راهرو چشم را به نور Ú©Ù… عادت Ù…ÛŒ دهد چرا Ú©Ù‡ اگر فرد، ناگهان از فضاي روشن بيرونی به شبستان نيمه تاریک هدایت شود، زیبایی آن را درک نمی کند Ùˆ حتی ممکن است به سبب نداشتن عادت به نور Ú©Ù… حادثه ای برایش پیش بیاید. به همین سبب معمار، استادانه فضایی را طراحی کرده Ú©Ù‡ نبود نور را به فرد گوشزد Ù…ÛŒ کند Ùˆ او را وارد دنياي نور Ùˆ رنگ در شبستان Ù…ÛŒ سازد.

دیوار و سقف مسجد

کف مسجد با سطح میدان اختلاف دارد Ùˆ بالاتر از آن قرار گرفته است. بنای مسجد شیخ لطف الله بر یک چهار ضلعی استوار Ù…ÛŒ باشد Ú©Ù‡ در ادامه در قسمت های بالاتر به هشت ضلعی تبدیل Ù…ÛŒ گردد Ùˆ در نهایت به صورت یک دایره به ساقه ÛŒ گنبد متصل Ù…ÛŒ شود. اینگونه تبديل پلان مربع به گنبد دايره اي Ø´Ú©Ù„ØŒ برگرفته از معماری ساسانی است Ú©Ù‡ در این بنا خودنمایی Ù…ÛŒ کند.چهارطاق نماي فيروزه اي در وسط Ùˆ چهار طاق نماي گوشه اي بنای مسجد را به هشت بخش تقسیم کرده اند Ùˆ طاق نماي جنوبي محراب مسجد را در آغوش خود دارد.سنگینی Ùˆ فشار گنبد مسجد باعث شده تا دیوارهایی مستحکم Ùˆ قطور برای آن در نظر گرفته شوند Ú©Ù‡ تحمل Ùˆ استواری لازم را داشته باشند. در قسمت پنجره ها قطر این دیوار یک متر Ùˆ هفتاد سانتیمتر است Ùˆ در قسمت های اصلی به بیش از دو متر هم Ù…ÛŒ ‏رسد. شبستان به Ø´Ú©Ù„ یک مربع ساخته شده Ú©Ù‡ طول هر ضلع آن برابر با ۱۹متر Ù…ÛŒ باشد. کاشی کاری دیوارهای داخلی  از پايين با کاشی هفت رنگ Ù…ÛŒ باشد Ú©Ù‡ در قسمت هاي بالا به کاشي معرق Ù…ÛŒ رسد. چهار ديوار گوشه ای Ùˆ گنبد با کاشی معرق Ùˆ ازاره Ùˆ قوس های وسط هر ديوار با کاشی هفت رنگ، پوشیده شده اند.

گنبد مسجد | یکی از زیباترین گنبدهای جهان

گنبد مسجد شیخ لطف الله مدورترین گنبد جهان است Ú©Ù‡ به صورت دو پوسته ÛŒ پیوسته ساخته شده Ùˆ دارای دهانه ای Û±Û² متری Ù…ÛŒ باشد. ارتفاع راس این گنبد حدود Û³Û² متر از سطح زمین است Ú©Ù‡ با توجه به مساجد دیگر Ú©Ù…ÛŒ کوتاه به نظر Ù…ÛŒ رسد. بلندی گنبد تا اندازه ای است Ú©Ù‡ در کنار میدان خودنمایی کند Ùˆ تسلط خود را بر فضا نشان دهد. در معماری ایرانی به این نوع گنبد ها Ú©Ù‡ نسبت ارتفاع به دهانه آنها Ú©Ù… است، گنبد خفته Ù…ÛŒ گويند Ú©Ù‡ اجرای آن با توجه به مصالح آن زمان، کاری دشوار به نظر Ù…ÛŒ رسد.در نقطه ÛŒ برآمدگی بزرگ گنبد، خمیدگی آن به یکباره به سمت داخل متمایل شده Ùˆ راس گنبد را Ø´Ú©Ù„ داده است. بر روی زمینه نخودی رنگ آن، خطوط اسلیمی باشکوهی دیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ هماهنگی در نقش Ùˆ طرح Ùˆ رنگ را به زیباترین Ø´Ú©Ù„ به نمایش گذاشته اند. در حالی Ú©Ù‡ بيشتر گنبدهايي Ú©Ù‡ با کاشي پوشیده شده اند به رنگ آبي Ùˆ فيروزه اي هستند، در تزیینات این گنبد از رنگ آبی سیر استفاده شده است. داخل Ùˆ خارج این گنبد منحصر به فرد Ú©Ù‡ از آن به عنوان یکی از زیباترین گنبدهای جهان یاد Ù…ÛŒ شود، پوشیده از کاشی های معرق Ù…ÛŒ باشد . تعدادی از کاشی کاری های معرق درون Ùˆ بیرون گنبد Ùˆ کتیبه‌های خط ثلث آن مزین به خط علیرضا تبریزی عباسی است Ùˆ بسیار زیبا جلوه Ù…ÛŒ کند.بدنه خارجی گنبد به یک‌ ستاره‌ هشت گوش‌ Ú©Ù‡ از کاشی های معرق رنگارنگ ساخته شده، منتهی Ù…ÛŒ گردد Ùˆ قله ÛŒ آن به کلاهکی Ú©Ù‡ با کُره هایى‌ منظم‌ مزین‌ شده، Ù…ÛŒ رسد. کتيبه  ای بر بدنه ÛŒ خارجی گنبد مسجد شيخ لطف الله به چشم Ù…ÛŒ خورد Ú©Ù‡ شامل سوره هاي شمس Ùˆ دهر Ùˆ کوثر است Ùˆ به خط ثلث با کاشي سفيد معرق بر زمينه لاجوردی خودنمایی Ù…ÛŒ کند.
 Ù…سجد شیخ لطف الله از نگاه دیگران

افراد زیادی در نوشته های خود از این مسجد زیبا یاد کرده اند Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان به موارد زیر اشاره کرد:لوییس ای کان، معمار برجسته جهانی در رابطه با شیخ لطف‌الله چنین گفته است:

من فقط در عالم خیال Ùˆ با جوهری از طلا Ùˆ نقره Ù…ÛŒ‌توانم چنین اثری را تصور کنم.

پروفسور پوپ در کتاب بررسی هنر ایران چنین آورده است:به سختی Ù…ÛŒ‌توان این اثر را محصول دست بشر دانست؛ Ùˆ نیز در جایی دیگر بیان کرده: کوچکترین نقطه ضعفی در این بنا دیده نمی‌شود، اندازه‌ها بسیار مناسب، نقشه طرح بسیار قوی Ùˆ زیبا Ùˆ به طور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور Ùˆ هیجان Ùˆ یک سکوت Ùˆ آرامش باشکوه Ú©Ù‡ نماینده ذوق سرشار زیباشناسی بوده Ùˆ منبعی جز ایمان مذهبی Ùˆ الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد.

وی در جایی دیگر گفته است:

هر کس اهل درک و انديشه عميق باشد نمي تواند وارد، اين فضا شود بي آنکه تکان و احساس ناشي از رسيدن به حضور به وي دست ندهد.

موسوی فريدنی در باب بازی رنگ و نور در مسجد شیخ لطف الله در کتاب اصفهان از نگاهی ديگر نوشته است:

آن آدم ها مگر زندگی را چقدر رنگارنگ و پر عشوه مي ديده اند.

دکتر محمد علي اسلامي ندوشن شبستان مسجد را چنین تفسير مي کند: آنگاه خود شبستان مي آيد که زيبايي و آراستگي نازنينش را با نور ملايم نوازش کننده اي که دارد، در عين عبادت گاه بودن، آن را شبيه حجله گاهي مي کند، و در زير اين طاق مدور هوش ربا، و در آغوش رنگ ها و نگارها ومنحني ها و زاويه ها و حرير نور، اين احساس دوگانه خواهش خاکي و عروج آسماني به هم آميخته مي شوند حالتي که تنها نظيرش را در شعر حافظ مي توان يافت.