کلیسای تاریخی مسروپ مشهد

در Ù¾ÛŒ درج مقاله مربوط به ارمنیان بر آن شدین تا درباره کلیسای متعلق به ارمنیان در مشهد مطلبی درج Ùˆ نشر کنیم تا بیشتر با این نوع شخصیت ها آشنا شوید . یکی از اماکن قدیمی Ùˆ تاریخی شهر مشهد Ú©Ù‡  توسط سازمان میزاث فرهنگی استان خراسان رضوی به ثبت ملی رسده است کلیسای مسروپ یا هما 10 دی Ù…ÛŒ باشد Ú©Ù‡ خیلی از اهالی مشهد آن را یا به خوبی نمی شناسند یا به نام های دیگری از قبیل 10 دی Ù…ÛŒ شناسند .این بنا یکی از چندین کلیسای به همین نام Ù…ÛŒ باشد Ú©Ù‡ در شهر مشهد قرار گرفته شده است Ùˆ ما بقی در سایر شهر های ایران قرار دارند . شاید بزای همسفران تور مشهد ما Ú©Ù‡ به سفر زیارتی در این شهر میرند جالب باشد Ú©Ù‡ چطور در شهر کاملا مسلمان مشهد ادیان دیگر دارای مکان Ùˆ جایگاه قابل قبولی بوده اند ازین رو برای آشنایی بیشتر با ما همراه باشید .

کلیسای مسروپ مقدس مربوط به دوره پهلوی است Ùˆ در «Ù…یدان دهم دی» شهر مشهد واقع است. این کلیسا در سال Û±Û¹Û´Û± میلادی توسط ارمنی‌های ساکن همان شهر بنا گردیده است.

پلان کلیسا بازیلیکا ستوندار بشکل مستطیل در جهت شرق به غرب است Ú©Ù‡ محراب آن در قسمت شرقی قرار دارد. بر روی دیوارهای شمالی Ùˆ جنوبی نورگیرهایی دارد. بنای کلیسا دارای زیرزمینی است با دریچه‌های متعدد به سمت خارج Ú©Ù‡ به منظور جلوگیری از نفوذ رطوبت به داخل ساختمان بنا شده است Ùˆ به همین علت نیز کف کلیسا از سطح محوطه اطراف آن مرتفع تر Ù…ÛŒ‌باشد Ùˆ جهت ورود به داخل کلیسا پلکانهایی در جلوی ورودی غربی تعبیه شده است. برج ناقوسخانه بالای این پله‌ها قرار دارد. سقف کلیسا به جز در قسمت محراب Ú©Ù‡ بالای آن گنبد با نورگیرهای متعددی تعبیه شده است با شیروانی پوشانده شده است. در اطراف کلیسا ساختمان‌های اداری Ùˆ مدرسه ارمنی‌های مشهد قرار دارد.مهم ترین کلیسای مشهد متعلق به ارمنیان است. در گزارش های زمان نادرشاه، به ساخت یک کلیسا اشاره شده اما ‏پس از آن Ùˆ در دورۀ قاجار، از وجود کلیسا در این شهر سخنی به میان نیامده است.‏ارمنیان ابتدا یک مکان عبادی در محدودۀ گنبد سبز داشتند. بعدها، با همکاری خیران ارمنی ‏کلیسایی نزدیک به محلۀ ارمنیان در ارگ ساخته شد Ú©Ù‡ هرچند نامش کلیسای مسروپ مقدس است اما بین مردم به کلیسای مریم مقدس مشهور است.کلیسای مسروپ مقدس Ú©Ù‡ مردم مشهد آن را به نام کلیسای میدان ۱۰دی Ù…ÛŒ‌شناسند قدمتی Û·Û¶ ساله دارد Ú©Ù‡ از ۲۵مرداد Û±Û³Û¸Û´ در فهرست آثار تاریخی فرهنگی کشور به ثبت رسیده است. کلیساهایی به همین نام در اراک Ùˆ رشت هم وجود دارد.

۱۲سال است Ú©Ù‡ این کلیسا در فهرست ملی کشورمان به ثبت رسیده اما تاکنون در حوزه مرمت این بنای تاریخی فعالیتی صورت نگرفته بود. تنها کلیسای ارامنه مشهد در خیابان خمینی (ارگ سابق) در حوالی میدان Û±Û° دی (سوم اسفند سابق) واقع شده است Ùˆ تنها گنبد سفید Ùˆ سنگی آن با صلیبی در نوک آن قابل دیدن است.ساخت کلیسای ارمنیان، در سال ۱۳۱۷شمسی آغاز شد به یاری هاروطونیان Ùˆ مساعدت  های کامیاران در Û±Û³Û²Û°Ø´ به پایان رسید.هیئت نمایندگان ارمنیان مشهد در Û³Û° مرداد ‏‏۱۳۲۳ش خرید قطعه زمینی را در جنب خندق شهر از شهرداری مشهد درخواست کرد. آرمناک گِوُرکیان، رئیس ‏هیئت کلیسای ارمنیان، پس از سه سال نامه  نگاری توانست Û²Û²Û³ متر زمین را با اجازۀ وزارت کشور به منظور ساخت بنای مسکونی برای خادمان کلیسای ارمنیان از ‏شهرداری مشهد خریداری کند. آرمناک سانطوریانس، رئیس Ùˆ خاچیک ‏سافاریان، منشی هیئت ارمنیان مشهد، پس از خرید زمین در Û±Û³Û²Û·Ø´ Ùˆ ثبت آن در دفترخانۀ شمارۀ ‏‏۶، در Û±Û· مهر ۱۳۳۳ش، درخواست سند کردند. ‏

زیربنای ساختمان کلیسا حدود ۳۰۰متر مربع است Ú©Ù‡ بر روی آن دو گنبد قرار دارد Ú©Ù‡ در راس هر دوی این مخروط‌ها صلیب قرار گرفته است Ùˆ از ویژگی‌های بارز Ùˆ منحصر به فرد این ساختمان به شمار Ù…ÛŒ‌رود. گنبد بزرگتر در وسط ساختمان قرار دارد Ùˆ صلیب نصب شده در بالای آن از جنس آهن است؛ در حاشیه زیر گنبد ردیفی از کاشی‌های سفید رنگ قرار دارد Ú©Ù‡ منقش به Ú¯Ù„ÛŒ سبزرنگ است.گنبدی مخروطی Ø´Ú©Ù„ نیز در بالای فضای ورودی کلیسا قرار دارد Ú©Ù‡ لایه بیرونی آن همانند سقف شیروانی است.. در بالای در ‏ورودی کلیسا، Ú©Ù‡ در سمت غرب واقع شده، ناقوسی نصب کرده‌اند Ùˆ مطالبی به زبان ارمنی بر آن Ø­Ú© شده‌است. ناقوس این کلیسا از اصفهان به مشهد آورده شده است چون ارمنیان مشهد تابع خلیفه گری اصفهان بودند.

نخستین کلیسای ارامنه مشهد تا دهه۷۰شمسی فعال بود، اما با مهاجرت ارامنه از مشهد، اواخر دهه Û·Û° آخرین کشیش هم از اینجا رفت. بعد از آن مراسم‌ مناسبتی توسط کشیش‌های غیرمقیم برگزار Ù…ÛŒ‌شد.به عبارتی تا چند سال بعد از انقلاب این کلیسا فعال بود اما به دلیل مهاجرت ارامنه از مشهد به تبریز، تهران Ùˆ اصفهان این کلیسا دیگر فعالیتی ندارد مگر مراسمات خیلی خاص Ú©Ù‡ ارامنه به مشهد Ù…ÛŒ آیند آن هم به صورت تک نفره Ùˆ یا خانوادگی مراسمات مذهبی خود را به جا Ù…ÛŒ آورند Ùˆ Ù…ÛŒ‌روند اما هیچ گونه مراسم گروهی در این مکان دیگر برگزار نمی‌شود.مدرسه ارامنه‌ای Ú©Ù‡ همجوار با کلیسا است نیز بعد از مهاجرت ارامنه تعطیل شد Ùˆ امروز تنها بقایایی از بنای آن باقی مانده است Ùˆ رو به تخریب است.

بنای کلیسا دارای زیرزمینی است با دریچه های متعدد به سمت خارج Ú©Ù‡ به منظور جلوگیری از نفوذ رطوبت به داخل ساختمان بنا شده است.در قسمتی از حیاط کلیسا کتابخانه‌ای قدیمی واقع شده است Ú©Ù‡ بیش از هزار جلد کتاب به زبان ارمنی Ùˆ روسی دارد. این کتابخانه در سال Û±Û¹Û¶Û± ساخته شده است، ولی کتاب‌های آن با توجه به رطوبتی Ú©Ù‡ کف Ùˆ دیوارها را فرا گرفته، روبه نابودی است.گنبدی مخروطی Ø´Ú©Ù„ نیز در بالای فضای ورودی کلیسا قرار دارد Ú©Ù‡ لایه بیرونی آن همانند سقف شیروانی است. همچنین کتیبه‌ای سنگی در بالای درب ورودی به سالن کلیسا نصب شده است Ú©Ù‡ متن آن به زبان ارمنی است Ùˆ در زیر آن تاریخ تاسیس کلیسا ثبت شده است.مکانی در داخل کلیسا قرار دارد Ú©Ù‡ Ø­Ú©Ù… سن را دارد Ùˆ مراسم مذهبی در بالای آن اجرا Ù…ÛŒ‌شده است طبقه دوم کلیسای “ده دی” مشهد مشابه‌ فضای طبقه پایین است.

پیش تر شهرام شهریار، فعال میراث فرهنگی درباره ارامنه مشهد توضیح داده است:« براساس آماری Ú©Ù‡ در گاهنامه ای موجود در کلیسای آمناپرکیچ جلفای نو اصفهان نگهداری Ù…ÛŒ شود جمعیت ارمنیان در بندر گز، شاهرود، سبزه وار، نیشابور Ùˆ مشهد به ترتیب چهل، هفت، ده، چهارده Ùˆ هشتاد Ùˆ چهار خانوار بوده است. مطابق برخی منابع، در ۱۹۶۵میلادی ÛµÛ± خانوار ارمنی در مشهد اقامت داشته اند Ùˆ مطابق آمار ۱۹۶۶میلادی، Û³Û²Û° ارمنی در مشهد Ùˆ ÛµÛ²Û± ارمنی در Ú©Ù„ استان خراسان ساکن بوده اند.

برای نخستین بار نادرشاه افشار تعدادی از خانوارهای ارامنه Ùˆ یهودی را به مشهد Ú©ÙˆÚ† داد Ùˆ آن‌ها را در محله عیدگاه Ùˆ بیرون از آن ساکن کرد Ùˆ از آنجایی Ú©Ù‡ خراسان با کشورهای آسیای میانه مرز مشترک داشت Ùˆ پلی ارتباطی بین این کشور‌ها محسوب Ù…ÛŒ‌شد، تجار Ùˆ صنعتگران مسیحی بسیاری از ایروان، قراباغ، نخجوان، ترکمنستان Ùˆ روسیه به این منطقه مهاجرت کردند. رفته رفته مهاجران ارمنی از اواخر قرن نوزدهم میلادی Ùˆ در زمان حکومت قاجار از مرز باجگیران Ùˆ درگز وارد این استان شدند Ùˆ سپس در شهرهای مشهد، قوچان، نیشابور، شیروان، سبزوار، بجنورد Ùˆ درگز اقامت گزیدند. بعدها تجار ارمنی از مناطق دیگر ایران مانند آذربایجان Ùˆ اصفهان نیز به این استان نقل مکان کردند Ùˆ به کارهای تجاری Ùˆ صنعتی از جمله جواهر سازی Ùˆ زرگری، امور سینمایی، خیاطی Ùˆ… مشغول شدند. اکثر کارخانجات ارمنیان کارخانه‌های تصفیۀ پنبه، تولید الکل صنعتی Ùˆ پزشکی، قیرسازی Ùˆ نخ‌ریسی بود.

 Ù…هم ترین عرصۀ فعالیت ارمنیان مشهد تئاتر Ùˆ سینما بود Ùˆ بعد از روس  ها، اولین گروه جمعیتی بودند Ú©Ù‡ ‏به طور منسجم Ùˆ منظم در این زمینه فعالیت کردند.ارمنیان در تأسیس شرکت برق مشهد نیز نقش فراوانی داشتند. پس از مذاکرات مختلف بین ‏کارخانه  های تولید برق مشهد در ۱۳۱۶شمسی Ùˆ ترکیب آنها شرکت برق مشهد Ø´Ú©Ù„ گرفت. در Ù¾ÛŒ آن، ‏مالکم هاروطونیان به سمت هیئت مدیره Ùˆ هاروطونیان به سمت مدیر عامل شرکت انتخاب شدند.

 Ø­Ø§Ù„ در حالی این کلیسا به دلیل مهاجرت ارامنه از مشهد رونق سابق را ندارد Ú©Ù‡ Û±Û± تیرماه Û¹Û¶ وفا ثابتی مدیر پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی ثامن مشهد اعلام کرد با مشارکت ارامنه مشهد Û±Û²Û° میلیون تومان اعتبار به منظور مرمت Ùˆ بازسازی کلیسای ده دی مشهد در نظر گرفته شده است.مرمت بام Ùˆ محوطه داخلی کلیسا، مرمت جداره های مشرف به میدان، کف سازی، استحکام بخشی بنا  از جمله مواردی است Ú©Ù‡ آغاز شده است