سراوان- کلپوران در سیستان و بلوچستان

شهرستان سراوان با وسعتی حدود ۲۳هزار Ùˆ Û¸Û¸Û° کيلومتر مربع با سابقه‌ای تاریخی Ùˆ تمدنی بسيار کهن، شرقی‌ترین شهرستان سيستان Ùˆ بلوچستان Ùˆ در فاصله Û³Û´Û° کيلومتری از مرکز استان واقع شده است. سفال کلپورگان یادگاری به جا مانده از هنر سفالگری هزاره‌های قبل از ميلاد است Ùˆ سفال توليدی در منطقه کلپورگان شهرستان سراوان نشان‌دهنده تداوم حيات شش هزار ساله نوعی سفال پيش از تاریخ است Ú©Ù‡ به نام سفال قرمز منقوش ساخته Ù…ÛŒ‌شود.

روستای گردشگری کلپورگان

«Ú©Ù„پوره» نام گیاهی با مصرف دارویی ویژه منطقه بلوچستان Ùˆ کلپورگان روستایی است در Û²Ûµ کیلومتری شهرستان سراوان Ùˆ در Û³Û¹Û° کیلومتری جنوب زاهدان. در این روستا نیز مانند دیگر جاها شغل اکثریت مردم کشاورزی است Ùˆ محصولاتش عبارت است از خرما، مرکبات Ùˆ سبزی‌ها، اما تنها مشخصه‌ای Ú©Ù‡ کلپورگان را از بقیه مناطق متمایز کرده سفالگری آن است Ú©Ù‡ شیوه ساخت آن با قدمتی بین Û´ تا Û¶ هزار سال قبل هنوز دست‌نخورده باقی‌مانده Ùˆ تنها کارگاهی Ú©Ù‡ هنوز به شیوه بدوی فعال Ùˆ پا برجا کارش را ادامه Ù…ÛŒ‌دهد، کارگاه سفال کلپورگان است. در طول تاریخ هنر سفالگری متعلق به زنان بوده است، زیرا مردان به شکار یا کشاورزی Ù…ÛŒ‌پرداختند Ùˆ بنا بر شواهد تاریخی زنان ابداع‌کنندگان هنر سفالگری بوده‌اند.

آنچه سفالگری کلپورگان را از سایر نقاط متمایز کرده ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن شامل موارد زیر است:

Û±) تمام امور ظریف توسط زنان انجام Ù…ÛŒ‌گیرد Ùˆ مردان فقط کارهایی مثل آماده کردن Ú¯Ù„ پختن سفال Ùˆ... را انجام Ù…ÛŒ‌دهند؛

Û²) برای تهیه سفال از چرخ سفالگری استفاده نمی‌شود Ùˆ تمام سفالینه‌ها با روش‌های سنتی Ùˆ بدیع Ùˆ به Ú©Ù…Ú© دست انجام Ù…ÛŒ‌شود؛

Û³) در سفالینه‌ها لعاب به کار نمی‌رود؛

Û´) طرح‌ها Ùˆ نقش‌های آن کاملا هندسی Ùˆ تداعی‌گر نقش‌های باستانی است؛

Ûµ) طر‌Ø­‌ها Ùˆ نقش‌های آن معمولا شامل یک دایره توخالی، یک دایره توپر Ùˆ یک خط است Ú©Ù‡ با هم ترکیب شده‌اند؛

Û¶) ماده تزیینی آن رنگی است از سنگ تیتوک Ú©Ù‡ در آب حل Ù…ÛŒ‌شود.

خاک برای سفال‌سازی از فاصله Û² تا Û³ کیلومتری کارگاه یعنی معدن خاک رس مشکوتان تامین Ù…ÛŒ‌شود. این خاک در قدیم توسط چهارپایان یا سبدهای مخصوص (Ú©Ú†Ùˆ) به کارگاه حمل Ù…ÛŒ‌شد، اما امروز با Ú©Ù…Ú© بیل مکانیکی از زمین برداشته Ùˆ با ماشین به کارگاه حمل Ù…ÛŒ‌شود. مواد موجود در خاک باعث Ù…ÛŒ‌شود این خاک ابتدا به رنگ خاکستری متمایل به سبز روشن دیده شود. پس از خیس شدن به رنگ خاکستری مایل به سبز زیتونی درمی‌آید. برای تزیین Ùˆ نقاشی از سنگ «ØªÛŒØªÙˆÚ©» استفاده Ù…ÛŒ‌کنند. این سنگ در منطقه تپه آچار در کهوران بخش زابلی یافت Ù…ÛŒ‌شود Ùˆ رنگ آن معمولا قهوه‌ای یا سیاه است. این سنگ نوعی سنگ منگنز Ùˆ رنگ حاصل از آن قهوه‌ای است. درصد بالای اکسید آهن Ùˆ اکسیدهای دیگر Ùˆ همچنین مقداری ناخالصی‌های دیگر با محتوای بسیار زیاد آن باعث سیاه رنگ شدن به هنگام پخت Ù…ÛŒ‌شود.هنرمندان کلپورگانی «Ú¯Ù„ هاجک» را با سنگ مخصوص مدوری Ù…ÛŒ‌کوبند تا خرد Ùˆ نرم شود Ùˆ پس از الک کردن خاک را همراه با آب در حوضچه‌ای Ù…ÛŒ‌ریزند Ùˆ به شیوه‌‌های کاملا سنتی آن را تصفیه Ù…ÛŒ‌کنند، آب Ú¯Ù„‌آلود یک تا دو روز در حوضچه Ù…ÛŒ‌ماند Ùˆ پس از آن آب را تخلیه Ù…ÛŒ‌کنند Ùˆ Ú¯Ù„ ته نشین شده را بر Ù…ÛŒ‌دارند Ùˆ پس از ورز دادن برای ساخت سفال آماده Ù…ÛŒ‌کنند. زنان Ú¯Ù„ ورز داده‌شده را درون بشقاب مانندی از جنس سفال Ú©Ù‡ کف آن تکه پارچه کتانی قرار داده‌اند، Ù…ÛŒ‌گذارند Ùˆ با دست، ظرف موردنظر را Ù…ÛŒ‌سازند. انگشت شست پا نقش همان موتور چرخ سفال را برای هنرمندان بازی Ù…ÛŒ‌کند Ùˆ با چرخاندن ظرف زیرین Ùˆ کشیدن دیواره ظرف سفالینه تازه دیگری Ø´Ú©Ù„ Ù…ÛŒ‌گیرد. شاید یکی از دلایلی Ú©Ù‡ زنان همان روش سنتی خود را نسبت به چرخ سفالگری ترجیح Ù…ÛŒ‌دهند خاک منطقه باشد Ú©Ù‡ به راحتی انعطاف‌پذیر است Ùˆ به علاوه قدرت چسبندگی زیادی دارد.تمام تولیدات سفالی پس از ساخت ده روز در معرض تابش آفتاب قرار Ù…ÛŒ‌گیرد تا کاملا خشک شود. قبل از اینکه به کوره برود با رنگ تیتوک رنگ‌آمیزی Ù…ÛŒ‌شود تا ظرف همراه با رنگ در یک زمان پخته شود. «Ú†Øª محیلوک» Ùˆ «Ú¯Ù„» نام برخی از نقش‌های محلی است. این نقش‌ها اغلب از طرح‌هایی با ریشه‌های طبیعی تشکیل شده Ùˆ بسیار ساده Ùˆ تا حدی انتزاعی Ùˆ نقطه‌نقطه Ùˆ سنتی هستند. این نقاشی‌ها به وسیله‌ÛŒ یک تکه چوب Ú©ÙˆÚ†Ú© به اندازه چوب کبریت معمولا از جنس چوب درخت خرما انجام Ù…ÛŒ‌شود. نقش‌های Ú¯Ù„ØŒ زنجیره، موج، درخت خرما Ùˆ... نه به صورت مکتوب در جایی نقش بسته‌اند Ú©Ù‡ سفالگران از روی آنها نقاشی کنند Ùˆ نه از نقش‌های سایر سفال‌ها یا دیگر صنایع‌دستی محلی اقتباس شده‌اند، بلکه تمامی ‌طرح‌ها ناشی تخیل زنان Ùˆ دختران محلی است Ú©Ù‡ سینه به سینه به ایشان منتقل شده است.

روستای گردشگری کلپورگان

یک سنگ بزرگ قرمز، سه سنگ Ú©ÙˆÚ†Ú©ØŒ یک کاسه آب Ùˆ یک تخته چوب Ú©ÙˆÚ†Ú© ابزار کار زنان هنرمند بلوچ است Ú©Ù‡ ده‌ها سال است سعی در حفظ سنت پیشینیان خود دارند تا خاک را به کیمیای تاریخ مبدل کنند. زنان با دستان هنرمند خود Ú¯Ù„ را به Ø´Ú©Ù„ کاسه، کوزه، جام، پارچ Ùˆ لیوان Ù…ÛŒ‌سازند. زنان سخت‌کوش Ùˆ هنرمند کلپورگان با وجود تمام سختی‌ها هزاران سال است Ú©Ù‡ شاهکار هنر پارینه‌سنگی را حفظ کرده‌اند.

روش‌های ساخت سفال

تکنیک‌های ساخت سفال این منطقه همان روش‌های چندهزار سال قبل است Ùˆ همین روش ابتدایی Ùˆ بسیار ساده است Ú©Ù‡ هنر سفالگری کلپورگان را منحصربه‌فرد جلوه داده است. در منطقه بیشتر دو روش برای ساخت ظروف به کار Ù…ÛŒ‌رود.

الف: روش پینچ (pinch)
برای ساختن سفال با این شیوه از دیسک گردان Ùˆ سینی به Ø´Ú©Ù„ بشقاب استفاده Ù…ÛŒ‌کنند Ú©Ù‡ در اصطلاح محلی به «Ø¨ÙˆÙ†Ùˆ» مشهور است. به این صورت Ú©Ù‡ ابتدا توده‌ای از Ú¯Ù„ ورز داده شده را روی «Ø¨ÙˆÙ†Ùˆ» Ù…ÛŒ‌گذارند Ú©Ù‡ جنسش از سفال است Ùˆ معمولا روی بونو پارچه‌ای برای نچسبیدن Ú¯Ù„ قرار داده شده است. حفره‌ای با انگشتان دست در میان آن ایجاد Ùˆ سپس همراه با چرخش Ú¯Ù„ بر روی بونو حفره ایجاد شده توسط انگشتان دو دست را به تدریج گشاد Ù…ÛŒ‌کنند. با این عمل دیواره ظرف نازک Ù…ÛŒ‌شود. در حین انجام این عمل از تکه چوبی به طول حداکثر Û²Û° سانتی‌متر استفاده Ù…ÛŒ‌کنند Ùˆ دیواره ظرف را به جهت‌های مختلف Ú©Ù‡ مناسب کار است هدایت Ù…ÛŒ‌کنند. با این شیوه دیواره‌های ظرف در همه قسمت‌های آن یکسان Ù…ÛŒ‌شود. در اصطلاح محلی به این تکه چوب (Ú¯Ù„ موش) Ù…ÛŒ‌گویند.

ب: روش لوله‌ای یا فتیله‌ای (کویل)
در این روش ابتدا پارچه‌ای را روی بونو پهن کرده کف ظرف مورد نظر را از Ú¯Ù„ Ùˆ روی پارچه قرار Ù…ÛŒ‌دهند Ùˆ برای ساختن فرم ظرف، Ú¯Ù„ را به صورت لوله‌های موردنظر درست کرده Ùˆ پس از این مرحله ظرف‌ها را در معرض آفتاب قرار Ù…ÛŒ‌دهند تا کاملا خشک شوند. این کار شاید چندین روز طول بکشد. پس از خشک شدن سفال آن را با سنگ مخصوصی (سائنوک) مالش Ùˆ سطح خارجی آن را صیقل Ù…ÛŒ‌دهند Ùˆ با این عمل سطح سفال خام برای نقاشی آماده Ù…ÛŒ‌شود.

شهرت جهانی سفالینه‌های روستای کلپورگان
این سفالینه‌ها شاهکار اندیشه Ùˆ هنر زنان سیستان Ùˆ بلوچستان ایران است Ú©Ù‡ نسل به نسل Ùˆ سینه به سینه از مادران به دختران بلوچ منتقل شده Ùˆ گذشت زمان Ùˆ حوادث تاریخ نه‌ تنها از اصالت آن Ú©Ù… نکرده، بلکه بیش از پیش بر ارزش‌های هنری آن افزوده است. خالقان سفال کلپورگان در طول تاریخ همیشه زنان بوده‌اند. آنها از چرخ برای سفالگری‌ استفاده نمی‌کنند، بلکه سفال را با دست Ù…ÛŒ‌سازند Ùˆ برای تزئین سطح آن از اشکال خاص هندسی استفاده Ù…ÛŒ‌کنند Ú©Ù‡ قدمتی طولانی دارد. تمام تزئینات سفالینه‌ها نمادهای تجدیدی Ùˆ ذهنی هستند. این نقوش نسل به نسل به یادگار مانده Ùˆ حکایت از خواسته‌های روحی هنرمند دارد Ùˆ گاهی نشانگر اعتقادات Ùˆ باورهای نشات‌ گرفته از محیط است.

قدمت تاریخی سفال کلپورگان موجب شهرت جهانی آن شده به‌طوری Ú©Ù‡ حتی یافته‌های باستان‌شناسی بیانگر آن است Ú©Ù‡ ظروف سفالی به دست آمده از شهر سوخته نیز همگی از کلپورگان تامین Ùˆ با شتر به این شهر منتقل Ù…ÛŒ‌شده است.این سفالینه‌های خاص Ùˆ بی‌نظیر در تاریخ Û· مهر Û±Û³Û¸Û± با شماره ثبت Û¶Û´Û·Û² به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

موزه خاک، چشم‌به‌راه گردشگران
این روستا در جایگاه روستاهای هدف گردشگری در استان سیستان‌ Ùˆ بلوچستان قرار گرفته است. سازمان میراث فرهنگی برای ارتقا Ùˆ حفظ این هنر دیرینه اقدام به ساخت موزه‌ای در روستا کرده است. موزه سفالگری کلپورگان برای بازدید گردشگران دایر شده Ùˆ مسافران Ùˆ گردشگران ایرانی Ùˆ خارجی را فرامی‌خواند. با توجه به اینکه کلپورگان با فاصله از شهر سراوان قرار دارد، با همکاری بخش خصوصی Ùˆ استفاده از منازل افراد بومی در منطقه کمبودی برای اسکان مسافران در این منطقه وجود ندارد. در واقع گردشگران علاقمند علاوه بر بازدید از این موزه بی‌نظیر Ùˆ دیدن کار هنرمندان سفالگر Ù…ÛŒ‌توانند در خانه‌های ایشان نیز مهمان Ùˆ با زندگی Ùˆ معیشت آنها از نزدیک آشنا شوند.

موزه کلپورگان در قطعه زمینی به مساحت حدود سه هزار Ùˆ Û¸Û°Û° مترمربع Ùˆ با زیربنای Û²Û¶Û° مترمربع ساخته شده است. این بنا دارای چهار اتاق بزرگ به ابعاد متفاوت است Ú©Ù‡ در ساخت آن سعی شده از معماری بومی پیروی شود. در برخی اتاق‌ها Ùˆ آجرکاری‌ها در نمای ساختمان قوس‌های خاصی را ایجاد کرده‌اند Ú©Ù‡ نمونه آن را Ù…ÛŒ‌توان در مقابر جالق سراوان نیز مشاهده کرد. این موزه از سال Û±Û³Û¸Û¸ به‌عنوان کارگاه زنده تولید سفال هم به جنبه تولید Ùˆ هم نمایش Ùˆ عرضه آثار هنرمندان بلوچ Ù…ÛŒ‌پردازد. جای دیگری از ایران به جز بلوچستان، سفال دست‌ساز تولید نمی‌شود. سفالگری بدوی تقریبا در همه جای دنیا منسوخ شده است، ولی در برخی مناطق مانند جنوب‌شرقی آسیا هنوز به این شیوه سفال ساخته Ù…ÛŒ‌شود كه به این فرآیند در اصطلاح «Ù…وزه زنده» Ù…ÛŒ‌گویند. به این معنی كه در زمانی كه این هنرمندان در حال كار هستند شما Ù…ÛŒ‌توانید شكل‌گیری یك اثر باستانی را به صورت زنده ببینید.با توجه بیشتر به ابعاد فرهنگی سنتی Ùˆ توریستی Ùˆ خدمات سیاحتی Ùˆ درآمدزایی Ùˆ نیز بعد تاریخی Ù…ÛŒ‌توان بیشترین سرمایه‌گذاری را در زمینه سیاحتی کردن منطقه انجام داد تا برای سفال کلپورگان در اقتصاد منطقه، همچنین در هنرهای سنتی Ùˆ قدیمی ‌در ایران Ùˆ جهان جایگاهی مناسب پیدا کرد Ùˆ این میسر نخواهد شد، مگر با توجه بیشتر نهادها Ùˆ سازمان‌های دولتی برای غنی کردن Ùˆ حفظ Ùˆ شناسایی آن از طریق نمایشگاه‌های داخلی Ùˆ بین‌المللی.در سال حدود Û²Û° تا Û²Ûµ هزار نفر از روستای کلپورگان سراوان بازدید Ùˆ هفت هزار نفر از این تعداد در ایام نوروز برای بازدید به این مکان سفر Ù…ÛŒ‌کنند. با توجه به تبليغات بسيار زیادی Ú©Ù‡ برای معرفی سفال کلپورگان صورت گرفته، اما متأسفانه کلپورگان مظلوم واقع شده Ùˆ زنان این روستا Ú©Ù‡ تقریبا به Û³Û° نفر Ù…ÛŒ‌رسند از راه تهيه سفال زندگی خود را Ù…ÛŒ‌گذرانند. شاید از نظر اقتصادی Ùˆ تامین معاش تولید سفال سنتی کلپورگان در عصر جدید مقرون‌به‌صرفه نباشد، اما رها کردن این هنر غنی به معنای تخریب تمدنی شش هزار ساله است. آنچه به این هنر اهمیت ویژه‌ایی بخشیده عدم تغییر روش‌های ساخت آن Ø·ÛŒ یک دوره طولانی است Ùˆ Ù…ÛŒ‌توان تمدن‌های اطراف Ùˆ آداب Ùˆ سنت‌ها Ùˆ آیین‌ها Ùˆ نوع مراودات Ùˆ تجارت با همسایگان را در سیمای سفال کلپورگان مشاهده کرد. در Ø·ÛŒ این دوره طولانی روش ساخت، تزئین Ùˆ روش تامین مصالح این نوع سفال تغییر نکرده Ùˆ از نسلی به نسل دیگر به یادگار مانده است.

معرفی کلپورگان در فنلاند

جذابيت این هنر آنچنان است Ú©Ù‡ چند سال پيش محققی فنلاندی برای تحقيق به این روستا سه سفر متمادی انجام داد. در دور نخست سفر خود توانست به منظور گسترش بيشتر این هنر در کشور فنلاند نمایشگاهی با عنوان سفال کلپورگان را دایر کند. الينا سراینه در سفر دوم خود به منطقه توانست از همه فيلم‌هایی Ú©Ù‡ از روستای کلپورگان Ùˆ نحوه سفالگری زنان روستا تهيه کرده بود، فيلم Ûµ دقيقه‌ای کامل Ùˆ جامعی را برای مدیران Ùˆ مسئولانی Ú©Ù‡ وقت سفر به این منطقه را ندارند، مونتاژ کند تا این هنر به همه شناسانده شود. در دور سوم سفر الينا به کلپورگان سفير کشور فنلاند نيز با او به کلپورگان سفر کرد. سفال کلپورگان Ùˆ هنرمندی زنان این روستا توانست توجه ÙˆÛŒ را به‌طور چشمگيری جلب کند. این محقق فنلاندی حدود Û¶Û° سال سابقه سفالگری داشت Ùˆ انگيزه Ùˆ هدف خود از سفر به منطقه را معرفی، حفظ Ùˆ حمایت از این هنر اصيل عنوان کرد Ú©Ù‡ دسترنج زحمات دستان زنان سفالگر است.