کتیبه گنج نامه در همدان

یکی از آثار های باستانی Ùˆ تاریخی در همدان کتیبه گنجانه است Ú©Ù‡ ما قصد داریم در این مقاله شمارا با این آثار آشنا کنیم.کتیبه های گنج نامه همدان در فاصله Û¶ کیلومتری جنوب غربی شهر همدان، در دامنه کوه الوند Ùˆ در انتهای دره مصفای عباس آباد قرار دارد. سنگ نبشته های باستانی گنج نامه در محور راه شاهی در عهد باستان Ú©Ù‡ هگمتانه پایتخت هخامنشیان بوده قرار دارد. کتیبه اول متعلق به داریوش کبیر حدود ÛµÛ°Û° سال قبل از میلاد Ùˆ کتیبه دوم متعلق به خشایار شاه است. ترجمه فارسی Ùˆ انگلیسی این دو کتیبه Ú©Ù‡ به خط پارسی باستان، عیلامی Ùˆ بابلی کنده شده، در سال Û±Û³Û·Û³ تهیه شده Ùˆ در مجاور آن ها نصب گردیده است. همچنین وجود آبشار گنج نامه Ùˆ تاسیسات رفاهی، ورزشی Ùˆ تفریحی Ùˆ تله کابین در این مکان باعث گردیده در چهار فصل سال گردشگران زیادی را به سوی خود جذب نماید.از آنجا Ú©Ù‡ این مسیر در عهد هخامنشیان یکی از شعبات اصلی راه باستانی شاهی بوده Ú©Ù‡ از دامنه الوند، هگمتانه (پایتخت تابستانی هخامنشیان) را به بابل در مرکز میانرودان مرتبط Ù…ÛŒ‌ ساخت، از راه‌ های پر رفت‌ Ùˆ آمدی Ùˆ امن دوران باستان به شمار Ù…ÛŒ‌ رفت. به علاوه این راه به جهت ختم به بابِل، راه مقدسی نیز محسوب Ù…ÛŒ‌ شد. به همین دلیل مکان مناسبی بود تا شاهان این دودمان با ایجاد سنگ نگاشته، باورها Ùˆ اندیشه‌ ها پاکشان Ùˆ همچنین بزرگی Ùˆ عظمت نیاکان خود را به رهگذران گوشزد نمایند. این کتیبه‌ ها از دیرباز نام‌ های گوناگونی را بر خود گرفته‌ است، تا سده ششم از جمله «Ø³Ù†Ú¯ نبشته، نبشت خدایان، دادمهان یا دادبهان، تنبابر، ینبابر، ببنایه، کتیبه‌ های الوند، جنگ نامه Ùˆ گنجنامه» خوانده Ù…ÛŒ شده است. Ú©Ù‡ دو نام «Ø¬Ù†Ú¯ نامه Ùˆ گنجنامه» در سده های اخیر مسطلح بوده است.در خصوص وجه تسمیه گنجنامه Ù…ÛŒ‌توان گفت: گنجنامه در زبان پارسی به معنای حکایت Ùˆ داستان گنج است Ùˆ عموم مردم را تصور بر این بوده‌ است Ú©Ù‡ راز گنجی نهان را در این کتیبه‌ ها نگاشته‌ اند Ùˆ به نظر Ù…ÛŒ‌ رسد واژه جنگ نامه نیز تحت تاثیر ذهنیتی Ú©Ù‡ از جنگ Ùˆ جنگاوری شاهان گذشته در سر مردم بوده، یا با جایگزینی عامیانه کلمه جنگ بجای گنج بوجود آمده باشد.

 ÙˆÛŒÚ˜Ú¯ÛŒ‌ ها:

 Ù…وقعیت صخره (سنگ) خارا طوری است Ú©Ù‡ روی سنگ نبشته ها درست به سوی مشرق است؛ فرو رفتگی ها به Ø´Ú©Ù„ مربع مستطیل به طول Û¹Ù«Û² متر Ùˆ عرض Û¹Ù«Û± متر Ùˆ به گودی Û³Û° سانتی متر است. این دو لوح تاریخی هر کدام به سه زبان پارسی قدیم، بابلی Ùˆ عیلامی قدیم نقر گردیده است. متن پارسی در سمت Ú†Ù¾ هر یک از دو لوح مزبور نوشته شده Ùˆ پهنای آن قریب به Û±Ûµ است. متن بابلی در هر دو لوح در وسط نوشته شده Ùˆ عرض آن کمتر از متن پارسی است Ùˆ متن عیلامی در هر دو لوح در طرف راست قرار دارد Ùˆ پهنای آن از متن بابلی هم کمتر است. لوح طرف Ú†Ù¾ Ú©Ù…ÛŒ بالاتر در سنگ کوه کنده شده بنام داریوش کبیر است Ùˆ لوح سمت راست مختصری پایین واقع گشته بنام خشایار شاه Ù…ÛŒ باشد. هر یک از متن های سه گانه در هرکدام از دو لوح مشتمل بر بیست سطر بوده، مضمون هر دو کتیبه در هر سه متن یکی Ùˆ مشترک است Ú©Ù‡ به خط میخی نگاشته شده است. در اطراف دو لوح مزبور سوراخ های منظمی بر سنگ کوه دیده میشود Ú©Ù‡ میرساند این دو نوشته تاریخی در عهد قدیم ظاهراً درها Ùˆ پوش فلزی قرار داشته Ùˆ آنها را از گزند باد Ùˆ باران Ùˆ آفتاب Ùˆ غیره حفظ مینموده است.

 Ú©ØªÛŒØ¨Ù‡ داریوش کبیر متن آن عبارت است از:

 «Ø®Ø¯Ø§ÛŒ بزرگ است اهورا مزدا، Ú©Ù‡ این زمین را آفرید، Ú©Ù‡ آن آسمان را آفرید، Ú©Ù‡ مردم را آفرید، Ú©Ù‡ شادی را برای مردم آفرید، Ú©Ù‡ داریوش را شاه کرد، شاهی از [میان] بسیاری، فرمانروائی از [میان] بسیاری. Ù…ÙŽÙ†ÙŽÙ… داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه سرزمین‌ ها [یی] Ú©Ù‡ نژادهای گوناگون دارند، شاه سرزمین دور Ùˆ دراز، پسر ویشتاسب هخامنشی.
کتیبه خشایار شاه نیز در قسمت پائین همین کتیبه‌ است Ùˆ متن آن عبارت است از:

 «Ø®Ø¯Ø§ÛŒ بزرگ است اهورا مزدا، Ú©Ù‡ بزرگ‌ ترین خدایان است، Ú©Ù‡ این زمین را آفرید، Ú©Ù‡ آن آسمان را آفرید، Ú©Ù‡ مردم را آفرید، Ú©Ù‡ برای مردم شادی آفرید، Ú©Ù‡ خشایار شاه را شاه کرد، یگانه از میان شاهان بسیار، یگانه فرمانروا از میان فرمانروایان بی‌ شمار. من خشایار شاه، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشور های دارای ملل بسیار، شاه این سرزمین بزرگ دوردست پهناور، پسر داریوش شاه هخامنشی.»

 Ø±Ù…زگشایی:

 Ú©ØªÛŒØ¨Ù‡‌ های گنجنامه همدان در سال Û±Û²Û²Û° شمسی توسط اوژن فلاندن، نگارگر Ùˆ باستان‌ شناس فرانسوی Ùˆ همراه او پاسکال کوست مورد بررسی Ùˆ مطالعه Ùˆ نگاره برداری قرار گرفت Ùˆ بعد از ایشان، سر هنری راولینسون کاشف بریتانیایی توانست با استفاده از این کتیبه‌ ها موفقیت شایانی در گشودن رمز خط میخی پارسی باستان کسب نماید. بدینسان سنگ نوشته‌ های گنجنامه همدان کلیدی را به دست کاشف داد تا بوسیله آن بتواند سنگ نوشته داریوش بزرگ در بیستون را بخواند. کتیبه های تاریخی همدان در تاریخ Û±Ûµ دی ماه Û±Û³Û±Û° به شماره Û¹Û² در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.